Sunday, April 15, 2018

कश्मीर की कली

आसिफा बद्दलच्या पोस्ट वाचल्यानंतर तिच्या विषयीचा पुढचा घटनाक्रम वाचणे माझ्या सहन शक्तीच्या पलीकडे गेलेले. काय हे भयानक चालूय आजूबाजूला या प्रचंड निराशेत रात्री बेडवर पडलेलो. अगदी तिच्याच सेम वयाची माझी मुलगी माझ्या जवळ आली. नेहमीप्रमाणे माझ्या बाजूला असलेला मोबाईल तिने हातात घेतला. बऱ्याच वेळा ती फेसबुकवरचे फोटो पहात राहते. जिथं जिथं लहान मुलांचे वाढदिवसाचे वगेरे फोटो दिसतात तेथे ती नेहमी लाईक करत राहते. खरे तर माझ्या फ्रेंड लिस्टमधील लहान मुलांच्या फोटोवरचे असे बरेच लाईक हे तिनेच केलेले असतात. ते चिंटू नावाचे पेज तिला प्रचंड आवडते. ते तिच्यासाठी मी फेवरेट लिस्टमध्ये ‘सी फर्स्ट’ केल्याने सतत तो चिंटू माझ्या वालवर फिरत राहतो.

पण रात्री तो चिंटू स्क्रोल करूनही तिला वालवर कुठेच दिसत नव्हता. अधे मध्ये ती गंभीरपणे काहीतरी वाचताना दिसत होती. मी काही बोलण्याआधीच तिने विचारले, “पप्पा हि मुलगी कोण आहे? मी हादरलोच. पुन्हा तेच डोळ्यासमोर. म्हंटलं, “का रे! असेल कोणतरी!” पप्पा सगळीकडे हिचेच फोटो दिसताहेत! हिला मारलय का कोणी? मी अडखळलो. शब्दच फुटेना. रक्ताळलेल्या एका फोटोवर लाईक करताना तिचा हात आज अडखळा होता. “सांगा ना पप्पा?” पुन्हा तिचा तोच प्रश्न. अखेर मी धाडस केलं. म्हणालो. “हो बाळा मारलय तिला!” पण का पप्पा? का मारलं तिला? तिला नेमके कसं समजून सांगावं या विचारात डोकं बधीर होऊन गेलेलं. आपण एखादी गोष्ट लहान मुलांपासून लपविण्याचा प्रयत्न केला कि त्यांची उत्कंठा जास्तच ताणली जाते. तिचं असच काहीसं झालेलं. अखेर मी आसिफावर रेप झाल्याचं सांगून टाकलं. पुन्हा तिचा तोच प्रश्न. “रेप म्हणजे काय हो पप्पा?” आसिफच्याच वयाची माझी मुलगी. मला विचारतेय. रेप म्हणजे काय असतं. आणि मी पालक असून तिच्या प्रश्नांना समाधानकारक उत्तरे देऊ शकत नाही. या साऱ्या गोष्ठी अजून समजून घेण्याचं या लहान मुलांचं वय नसताना आसिफा हकनाक कुस्करली गेली. अनेकांकडून... 

मी जागेवरून उठणार इतक्यात तिचा पुन्हा प्रश्न. “पप्पा तिला मारून या नालायक लोकांना काय मिळतं हो? ती कुठं राहते? मला तिची स्टोरी सांगा ना?” मी जागेवरून उठलो तिच्या जवळ गेलो. तिच्या नजरेला नजर दिली. म्हणालो, 
“बाळा! आसिफा शेळ्या मेंढ्या पाळणाऱ्या काश्मीरातल्या गरीब बकरवाल समाजात जन्माला आली. पण तिला इथल्या धर्म रक्षकांनी जातीधर्माच्या सुळावर उभी केली? तिचं अपहरण करून तिला तिला मंदिरात जनावरासारखी बांधून घातली. विकृत नराधमांनी तिचं गुप्तांग उध्वस्त करून टाकलं. इतकं सारं सोसूनही आसिफा जिवंत राहिली. लुळ पडत चाललेलं शरीर घेऊन झुंजत राहिली. वेदनांनी आणि उपाशी पोटाने गहिवरत राहिली. पण तिची दया येणार कोणाला? अखेर नराधमांनी डोक्यात दगड घालून तिला काश्मीरच्या दऱ्या खोऱ्यातून कायमची मुक्त केली”. मी हे सगळं सगळं तिला सांगितलं. पण.... ओठ मिठून... मनातल्या मनात.... नुसतच भरल्या डोळ्यांनी... 

आसिफाच्या प्रश्नातून मला मुक्ती घ्यायची होती. माझी सोडवणूक करायची होती. हा विषय थांबविण्यासाठी उठून मी बाहेर निघालो तर माझ्या मागे येत पुन्हा ती म्हणाली, “मग तुम्ही का लिहित नाही तिच्यावर आर्टिकल! हे बघा! सगळे तिचेच फोटो दिसताहेत! तुम्ही पण लिहा ना?” मी माघारी वळलो आणि तिच्याकडे पहात म्हणालो, “बाळा! स्फोटात उडालेली शब्दांची दगडे आज माझ्याच डोक्यावर येऊन धडाधडा आपटताहेत! माझ्याकडे शब्द नाहीत. काय लिहणार मी तुझ्यासारख्याच निरागस आसिफावर....!


photo credit:newscode



Wednesday, April 11, 2018

एका प्रेमाची गोष्ट

तर गर्दीतल्या मल्टीप्लेक्स मध्ये त्याचा हात हातात धरून ती आत गेली तेव्हा मुव्ही सुरु होऊन सगळीकडे अंधार पसरला होता. त्याच्या हाताचा आधार घेत हळूवार पाऊले टाकत ती मागच्या बाजूला बुकिंग केलेल्या सीटवर जाऊन बसली. काही वेळ गेल्यावर त्याच्या खांद्यावर मान टेकवत ती हळूच म्हणाली,
“खरं तर माझी खूपच घुसमट होत होती रे! आज खूप बरं वाटतय!”
“तुला मुव्ही आवडतो ना! म्हणून घेऊन आलोय!”
“मुव्हीपेक्षा तू सोबत असलास ना! सारं जग जवळ असल्याचा भास होतो बघ!
“अगं किती प्रेम करतेस माझ्यावर! इतका जीव लावणे काही बरे नाही!”
“काय करणार रे! अशीच आहे मी! वेडी आहे ना मी!”
“तू पण ना? खरच! वेडीच आहेस तू!”
“एक खरं सांगशील?
“बोल ना! मी काहीच नाही लपवित तुझ्यापासून!” म्हणत त्याने तिच्या खांद्यावर हात टाकला.
“तुझ्या आयुष्यात दुसरी कोणी तर नाही ना?”
“तुला काय वाटतं?”
“माझा विश्वास आहे रे तुझ्यावर! पण सांग ना असच?”
“एक मुलगी आहे अजून!”
“ये गप्प रे! मला खूप भीती वाटते! नाव सांग बरं तिचं!” त्याला घट्ट बिलगत ती म्हणाली.
“फक्त तूच आहेस!” तिचा हात दाबत तो म्हणाला.
“ऎक ना?”
“बोल!”
“आपल्या मागे जी बाई बसलीय ना! मघापासून ती माझ्या पायांना धक्के देतेय!”
“अरे चुकून लागत असेल! तू नको लक्ष्य देऊस!”
“बघ ना खाली वाकून! आतासुद्धा तिचा पाय माझ्या पायावर आहे!”
“अगं तिलाही तुझ्यासारखं कोणीतरी मिठीत घ्यावं असं वाटत असेल! भुकेली असेल बिचारी!”
“काहीही हं!”
“तुला नको असेल तर माझ्या पायांना धक्का द्यायला सांग तिला!”
“गप्प रे! नालायक कुठला!”
“इंटरव्हल कधी होणार गं!”
“होईल ना! तुला कसली एवढी घाई! कितीतरी दिवसांनी असा एकांत मिळालाय!”
“आता येत जाईन मी! प्रत्येक फ्राईडेला तुझ्यासोबत!”
“ए प्लीज! सांग ना तिला? पायांना चप्पलचे धक्के देतीय खालून!”
“अगं तू बोल ना तिच्याशी! मी कसं सांगणार तिला?
“अरे हि बाई मघाशी आपण बाहेर कोल्ड्रिंक्स पिताना सारखी पहात होती दोघांकडे?”
“हो का?” म्हणत त्याने मागे वळून पाहिले. आणि क्षणात तिचा हात हातातून सोडवत घामजलेला चेहरा पुढे करून शांत बसला.
“का रे! ओळखीची आहे हि ती?”

... इतक्यात मागून त्या बाईचा आवाज आला, “सटवेsss! त्याची बायको आहे मी! पाळतीवर आहे दोघांच्या! चालुद्या अजून तुमचं...!

#ज्ञानदेवपोळ
Photo:scoopwhoop

दमयंती

एका सकाळी पेपरची पाने चाळताना मधल्या पानावर एक छोटीशी बातमी दिसली, "विष पिऊन तरुणीचा आत्महत्येचा प्रयत्न." एकदम हादरलोच. आता तुम्ही म्हणाल यात नवल वाटण्यासारखं काहीच नाही. मरण स्वस्त झालेल्या देशात अशा बातम्यांनी रोज वर्तमानपत्रांची कितीतरी पाने काठोकाठ भरलेली असतात. पण मी मात्र तीच बातमी पुन्हा पुन्हा वाचू लागलो. हवं तर तुम्ही मला वेडा माणूस म्हणा. नाहीतर आणखी काहीही म्हणा. पण त्या तरुणीच्या नावाजवळच मी पुन्हा पुन्हा फिरू लागलो. गावाचं नाव वाचू लागलो. गावही तेच होतं. पळसगाव. झर्रकण मेंदूच्या पोटात शिरून तळात गेलो. त्यातील त्या व्यक्तीला शोधू लागलो. अखेर एका कोपऱ्यात पोहचल्यावर माझा शोध थांबला. तळात सापडलेली आणि पेपरमध्ये उमटलेली ती व्यक्ती होती, "दमयंती उमाजीराव जहागीदार". पहिल्यांदा आयुष्यात कधी भेटली? नेमकी केव्हा भेटली? कि मीच तिला भेटलो? यातलं मला काहीच आठवत नाही. पण माझ्या सबंध बालपणाच्या आयुष्यावर तिच्या आठवणींचं पांढरं फिकट धुकं पांघरलेलं आहे हे मात्र खरं आहे. मी पुन्हा तिच्या आठवणींच्या धुक्यात हरवलो. 

माझ्या वडिलांची एक गुरुबहीण पळसगावात राहायची. म्हणजे आजही राहते. आता ती थकून गेलीय. या गुरुबहिणीचा वडिलांवर विशेष जीव होता. दरवर्षी ती न चुकता वडिलांना राखी बांधायला यायची. हिला मुलबाळ नसल्यानं दिवाळी आणि उन्हाळी सुट्टी लागली की ती हमखास मला तिच्या पळसगावला घेऊन जायची. तिच्या गावाला तुडूंब भरून वाहणारी नदी असल्यानं तिचं गाव मला खूप आवडायचं. त्या आत्याच्या घराला अगदी चिकटूनच गावाच्या देवळासमोर काळाच्या पिढ्या मोजत एक वाडा दिमाखात उभा होता. तो वाडा उमाजीराव जहागीरदार यांचा. या वाड्याच्या बाहेरच्या मोठ्या पटांगणात पायातील पैंजणाचा छम छम आवाज काढत नव नव्या रंग बिरंगी कपड्यात दुडु दुडु धावणारी एक चिमुकली गोरीपान मुलगी फिरायची. तिचं नाव दमयंती. 

वाड्याच्या अगदी समोर उंच कळस असलेली तीन गावदेवांची मंदिरे. बाजूला भलं मोठं पटांगण. या पटांगणात सायंकाळी रोज सनई चौघडा वाजायचा. आरत्या म्हंटल्या जायच्या. आम्ही सगळी लहान मुले जमायचो. दमयंती आमच्यात खेळायला यायची. तिच्या अंगात रोज नवीन कपडे दिसायची. पायाला नव्या चपला. तिच्याशी अनेक प्रकारचे खेळ आम्ही खेळायचो. ती जिंकायची. मी हरायचो. ती लहान असल्यानं आम्हीच तिला जिंकू द्यायचो. सतत म्हणायची, “मी कधीच हरणार नाही”. तिच्या वाड्याला भला मोठा झोपाळा झुलायचा. त्याच्यावर दमयंती बसायची. पाय हलवत डुलायची. हसायची. मागून मोठ्याने झोका हलवायला लावायची. हलताना साखळीचा ‘कर कर’ आवाज निघायचा. दरवाज्यातून आत गेल्यावर एक चौरसाकार मोकळी जागा व लगेचच दिवाणखाणा होता. दिवाणखाण्यात मोठी जाजमं पसरलेली असायची. भिंतीवर एक वाघाचे कातडे टांगलेले होते. जहागीरदारी वळणाचे मिशीवाले उमाजीराव पान खात बसलेले दिसायचे. आतल्या एका खोलीतून तबला पेटीचा नादमधुर आवाज निघायचा. दमयंतीच्या आईचा कधी कधी गाणं म्हणताना आवाज यायचा. दुपारी दमयंतीची आई – वत्सलाबाई लाकडी रवी घेऊन ताक घुसळायची. उन्हाचा तांब्या भरून ती मला प्यायला द्यायची. पण वाड्याबाहेर आलेली कधी नजरेला ती दिसायचीच नाही. तिच्या केसात नेहमी सुवासिक फुलांचा गजरा असे. त्या वाड्यात सहसा बाहेरचा माणूसही कधी बसलेला दिसायचा नाही. दमयंती मात्र आमच्यासोबत वाड्यात लपाछपीच्या खेळ खेळायची. सापडायचीच नाही. अजून तुझी सुट्टी किती आहे? तू शाळेला इथेच का नाही येत? एक ना अनेक प्रश्न विचारत राहायची. उन्हाळा संपून मिरीग निघायचा. आभाळात ढगांची पळापळ सुरु व्हायची. माझा सुट्टीतला मुक्काम सपंत आलेला असायचा. सुट्टी संपून जाताना ती अस्वस्थ व्हायची. नदी ओलांडून दूर जाईपर्यंत पाठमोरी पहात राहायची. ‘दिवाळीच्या सुट्टीला नक्की ये हं!” सांगायला विसरायची नाही. वाट पहात राहायची. पुढच्या सुट्टीची. 

कितीतरी वर्षे उलटली. वय वाढलं कि नाती बदलतात. वाढणाऱ्या वयासोबत प्रत्येक सुट्टीला दमयंती दूर होत गेली. नंतर नंतर ती मुलींमध्ये खेळताना दिसू लागली. मात्र बोलायची. हसायची. आईने तुला वाड्यात बोलावलय म्हणून निरोप घेऊन यायची. सुट्टी संपून जाताना तिची आई रिकाम्या हाती पाठवायची नाही. हळूहळू वय वाढत गेलं तसं पळसगाव दूर जाऊ लागलं. तिकडं जाणं कमी झालं. तिकडे कधी गेलंच तर दमयंतीनं आपल्याला भेटावं किंवा दिसावं असं अजिबात वाटेना झालं. पुढे दहावीनंतर कॉलेजमध्ये गेल्यावर तर पळसगावात तिच्या वाड्याशेजारच्या घरात कित्येकदा राहून गेल्यावरही तिची आठवण आली नाही. मात्र वत्सलाबाई दिसल्या कि, “वाड्यात चहाला ये!” म्हणायच्या. दमयंती कधी येता जाता दिसलीच तर नुसती आहो जाहो करून "कधी आलात!" या शब्दापलीकडे कधी बोलली नाही. त्याचं काही वाटायचंही नाही. पुढं पुढं तिकडे जाणेच बंद झालं. हळूहळू दमयंती विस्मरणात गेली. खोल खोल तळात गेली. कशी गेली? नाही सांगता येत. तुम्ही मला शिव्या घाला. मी त्या नाकारणार नाही. मात्र एखदा आत्या आजारी असल्यानं पळसगावला गेलेलो. काहीही करून संध्याकाळी परत निघायचं होतं. मात्र अंधार पडल्यानं मुक्काम करावा लागला. मी सहज म्हणून दमयंती सध्या कुठे शिकते वगैरे असं काहीतरी आत्यांना विचारत होतो. मात्र उमाजीरावाच्या वाड्याची जी हकीकत समजली ते ऐकून मी वेडा कसा झालो नाही तेच मला समजले नाही. बालपणापासून कित्येक वेळा त्या वाड्याशी कृणानुबंध असूनही या गोष्टी मला कशा काय समजल्या नाहीत तेच मला कळाले नाही. 

उमाजीरावांच्या बायकोच्या मृत्यूनंतर वत्सलाबाई त्यांच्या आयुष्यात आल्या. वत्सलाबाई उमाजीरावांची खरी पत्नी नव्हती. समाजाच्या दृष्टीने ती एक रखेल होती. ठेवलेली बाई. उमाजीरावांनी बायकोच्या मृत्यूनंतर घरात नाच गाणं करणारी नायकीन आणली म्हणून पहिल्या बायकोची दोन्ही मुले आजोळीच्यांनी तिकडे नेली. एकटे पडलेले रंगेल उमाजीरावांनी वाड्यात एका नायकीनीसोबत राहू लागले. बऱ्याच वर्षांनी तिच्या पोटी जन्माला एक मुलगी आली. ती दमयंती. कोणी म्हणायचं उमाजीरावांनी वत्सलाबाईशी लग्न केलंय. कोणी म्हणायचं तिला वाड्यात बाई म्हणून ठेवलीय. एक ना अनेक जिभा फुटलेल्या... 

मी भानावर आलो. हातातला पेपर बाजूला ठेवला. आता माझं एक स्वतंत्र जग होतं. त्या जगात रोज नव्या माणसांची ये जा होती. पण डोक्यातून दमयंती जाईना. तिने असं टोकाचं पाऊल का उचललं असेल? या प्रश्नाभोवती मी पुन्हा फिरू लागलो. या प्रश्नानच मला आतून पोखरायला सुरवात केली. तिचा माझा या क्षणी तसा काही एक सबंध नव्हता. ती फक्त माझ्या आत्याच्या गावची. एक बालमैत्रीण. तिचा वाडा शेजारी असल्यानं लहानपणी आम्ही एकत्र खेळायचो. या व्यतिरिक्त तिचा आणि माझा काहीएक संबंध नसताना मी अस्वथ का झालोय? हेच मला कळेना. 

चार दिवस उलटले. दमयंतीने असं का केलं असेल? या मुख्य प्रश्नातून मला माझी सोडवणूक करून घ्यायची होती. नोकरी लागल्यानंतर माझंच गाव सुटलं होतं. तिथं पळसगावला जाणं कुठलं? यावेळी मात्र मी पळसगावला निघालो होतो. पोहचे पर्यंत दुपार झालेली. गावातली एस.टी चुकल्याने फाट्यावर उतरून चालू लागलो. लांबून गाव पूर्वीसारखंच दिसू लागलं. पण जवळ येईल तसं बदलतानाही दिसत होतं. मारुतीच्या देवळावरचा मोठा कळस इतक्या लांबूनही स्पष्ट दिसत होता. गावाकडून कारखान्याच्या दिशेने ऊसाने भरलेला एक ट्रक्टर आपल्याच तालात घुरघुरत चालला होता. शेतीतून बैल जवळ जवळ हद्दपार होत असताना लांब माळावर एक चार बैलांचा नांगर चाललेला दिसला. बरं वाटलं. नदीच्या पुलाजवळ आलो. वाहणारं सगळं हिरवं गार पाणी. धरणातून सोडलेलं. चार दोन बायका खडकावर धुणी आपटत होत्या. नागडी तीन पोरं पाण्यात उड्या घेत होती. याच पुलावरून लहानपणी सुट्टीला आल्यावर कितीतरी उड्या मारलेल्या. डगरट चढून देवळपाशी आलो. तीन चार म्हातारी उघडी होऊन देवळात पडलेली. बाहेरच्या पायऱ्यांवर दोन कुत्री धापा टाकत पेंगुळलेली. देवळाच्या पटांगणात कोणीतरी भल्या मोठ्या ताडपदरीवर उन्हात ज्वारी वाळत घातलेली. इतक्या वर्षानंतर उमाजीरावांच्या वाड्यासमोर आलो. थबकलोच. काळानुसार वाड्याची बरीच पडझड झालेली. वाड्याचं ते रूप, पूर्वीचं वैभव, गाण्यांचा निघणारा नादमधुर आवाज, सारं काही लयाला गेल्याच्या खुणा स्पष्ट जाणवत होत्या. 

आत्या उन्हाची मुटका घालून सोफ्याला पडलेली. मी दिसताच धरपडत उठली. तिचं थकलेलं शरीर स्पष्ट जाणवत होतं. म्हणाली, "असा ऊन करून अचानकच कसा रं आलास!" भिजलेल्या मानेवरचा रुमालाने घाम पुसत मी म्हंटल, "सुट्टी आहे, म्हंटल बरीच वर्षे तुझी गाठभेट नाही! यावं जाऊन!" “बरं झालं बाबा!” म्हणत आत्यानं सोफ्यात मांडलेल्या माठातल्या पाण्याचा लिंबू पिळून तांब्यात घुसळून घुसळून सरबत केला. जरा मोकळं वाटलं. इकडच्या तिकडच्या गप्पा झाल्या. मी ज्या उद्देशाने आलो होतो त्या विषयाला हात घातला. दमयंती आता कुठे असते? तिचं लग्न झालं का? तिच्याविषयी वेगळंच काही आयकायला मिळतय? खरंय का? असे एका दमात तीन चार प्रश्न विचारून मी मोकळा झालो. मला आत्यानी सांगितलं, "तुझं कालच वत्सलाबाईनं नाव काढलंवतं! गावाकडं आला तर हिकडं बोलवून घ्या म्हणून! त्येच्याकडं लई मोठं काम हाय म्हणून! उमाजीराव मेल्यापासनं लई वनवास आलं बघ वाड्याला.! उमाजीरावच्या पहिल्या बायकोच्या मुलांनी वत्सलाबाईला एक जमिनीचा तुकडा आणि अर्धा वाडा दिलाय! बाकी सगळं त्यांनी यिकून टाकलं! हिचं दिवस मस्त चांगलं गेलं कडव. पण पोरीचं अडलंय न्हवं! आता कितीबी झालं तरी उमाजीरावानं नायकीन ठेवली ती दहा गावात माहिती हाय! तेच टेन्शन पोरीला! बरच काय काय घडलं बघ! गुदस्ता पोरीच्या आयुष्यात!” 

दिवस मावळतीकडे निघालेला. मी वाड्यापाशी गेलो. साऱ्या अंगणाची आता रया निघून गेलेली. वत्सलाबाई दळण निवडत दिवाणखाण्यात बसल्या होत्या. मला बघताच लगबगीने उठल्या. मी जुन्या लाकडी माचव्यावर बसलो. पाणी प्यायल्यावर इकडचे तिकडचे बोलत राहिलो. पलीकडे दमयंती झोपलेली. आमच्या बोलण्याच्या आवाजाने पस्तीशी ओलांडून गेलेली दमयंती डोळे चोळत उठली. मला पाहून तिने हसण्याचा केविलवाणा प्रयत्न केला. पण ते हास्य मला जुन्या दमयंतीचं वाटलं नाही. लहानपणी लपाछपीच्या डावात खेळताना राज्य जिंकल्यावर वाड्यात बेभान होऊन केलेले ते हास्य वाटलं नाही. आयुष्यात मी कधीच हरणार नाही हे लहानपणी ओरडून सांगणाऱ्या दमयंतीचं ते हास्य वाटलं नाही. आहो जाहो करत "कधी आलात?" एवढंच म्हणत ती आतल्या खोलीत निघून गेली. 

सायंकाळ होत आलेली. डोक्यात साठलेलं बरच काही मी बोलता बोलता बाहेर काढलेलं. मी चहा घेतला. वत्सलाबाईंची आतल्या आत चाललेली घालमेल मला जाणवत होती. जायला निघालो. वत्सलाबाईनी आतून गुंडाळी केलेला एक कागद आणला. माझ्या हातात देत त्या म्हणाल्या, "मी या घरात आल्यावर उमाजीरावांशी बायकोसारखी राहिले. त्यांचा संसार केला. त्यांच्याकडून मला दमयंती मिळाली. त्यांची मुलगी म्हणून ती वाढली. शिकली. पण खाणदानी कुळातल्या माणसाची बायको म्हणून राहूनसुद्धा शहान्नव कुळीवाळी अजून आम्हाला स्वीकारत नाहीत. तू शिकला सवरला आहेस! सांग यात माझ्या पोरीची काय चुकी? या सगळ्याला वैतागून ती आता लगीनच करायचं नाय म्हणतेय! पण आपल्या लेकीचं असं वाळवण झालेलं कुठल्या आईला सोसल. निराशेत तिने औषध पिण्याचं प्रयत्न केलाय. बघ! आता तूच आमची शेवटची आशा उरलास! 

वत्सलाबाई तिच्या जागी बरोबर होती. तिचा उमाजीरावावर जीव जडला असेल. ती त्यांच्यासोबत राहिली. तिला या वाड्यात स्वतःचा वंश वाढवायचा होता. तिने तो वाढवला. तिला दमयंतीच्या नावापुढे उमाजीरावांचं नाव लावायचं असेल. तिने ते लावलं. तिला उमाजीरावांच्या प्रॉपर्टीत कसलाही रस नसेल. तिने त्यांच्या दोन्ही मुलांना ती देऊनही टाकली. तरीही नात्यांच्या बाजारातली हि नवीन दुःखे यांच्याच नशीबी का? मी डोळे मिटले. तर डोळ्यात वाडाच कोसळतोय असा भास. पाठमोरा झालो. चालू लागलो. आतून वत्सलाबाईंच्या बोलण्याचा आवाज कानी पडला. त्या दमयंतीला म्हणत होत्या, "उठ बाळा! रडू नकोस! ते बघ तुझा लहानपणीचा दोस्त शहराकडे निघालाय! तुझ्या लग्नाचा बायोडाटा घेऊन...! 

#ज्ञानदेवपोळ
Photo: thealternative.

Tuesday, March 27, 2018

दोन जगे

दिवस उगवायला नाना परळ एस.टी तून गावाबाहेरच्या फाट्यावर उतरले अन गठुळं घेऊन चालू लागले. फाट्यापासून मैलभर चालत गेलं की डोंगराच्या उताराला हजारभर लोकवस्तीची आपली सुळेवाडी येणार या आनंदात ते झपा झपा पावले टाकत चालू लागले. मुरुमाड रस्ता असल्यानं पायाला ठेचा लागत होत्या. विचाराच्या तंद्रीत वाडीबाहेरचा ओढा ओलांडून नाना गावात शिरले. गल्लीबोळातून सकाळी माणसांची कामधंद्यासाठी लगभग चाललेली. दुधाची गाडी गावतलं दुध गोळा करून गावाबाहेर पडत होती. नानाच्या डोक्यावरचं गठुळं बघून येणा जाणारा एखादा विचारायचा, "नाना लेकाकडून एवढं मोठं कशाचं गठुळं घेऊन आलासा. नाना खोटंच कायतरी सांगून वेळ मारत होते. अखेर नाना घराजवळ आले. नानाची बायको फुलाबाई बाहेरच्या चुलवाणावर पाण्याची तवली ठेवून जाळ लावत बसली होती. सगळ्या अंगणात धूर पसरला होता. आत थोरली सून स्वयंपाकाला लागली होती. नानानी खांद्यावरचं गठुळं सोफ्याला खाली ठेवलं आणि भिंतीला टेकून बसले. मागोमाग फुलाबाई जवळ आली आणि खाली बसत म्हणाली, 
"हायती कि वं बरी सगळी!” 
"बरीच म्हणायची!” 
"सून बोलली का यवस्थित तुमच्याशी!” 
"हा बोलली कि!” 
"मग येतू म्हणाली का नाहीच सुट्टीला!” 
"सत्यवान म्हणालाय यावेळी मी तिला पुढं घालून आणतो!” 
"नातवंडं मोठी झाली असतील न्हवं!” 
"तर तर चांगली इंग्लिश शाळात जात्याती!” 
"कवा जन्माच्या येळी म्या बघितलेली!” 
"पोरं आपल्या सत्यवानावरच गेल्याती बघ!” 
"असं व्हय! ते कपड्यांच्या चिंध्या आणल्या न्हवं!” 
"तू म्हणलीस म्हणून आणल्या बघ!” 
"बरं झालं! उठा अंगुळ करून घ्या अन घासभर खावा! थोरला दिस उगवायलाच गेलाय रानात!” 
नाना उठून खुंटीवरची कापडं घेऊन बाहेर अंघोळीला गेले. थोरली सून चुलीपुढं भाकरी थापता थापता मघापासून सगळं कान देऊन ऐकत होती. ती बिचारी साधी भोळी. घरचं बघून नवऱ्यासोबत रानंतलं सगळं करायची. तिला पण तिची शहरातली नोकरीवाली जाऊ एकवेळ लग्नातच बघायला मिळाली होती. फुलाबाईंनं नवऱ्यानं आणलेलं गठुळं सोडलं. गठूळ्यातल्या सगळया जुन्या कपड्यांच्या चिंध्या भसा भसा बाहेर काढल्या. तिचा जीव हरखून गेला. एक एक चिंधी ती डोळे भरून पाहू लागली. 

सुगीचे दिवस सुरु असल्यानं माणसांची आपल्या शेताकडं नुसती झुंबड उडालेली. रस्त्यानं चरायच्या ओढीने गुरंढोरं वाटला लागलेली. दिवस वाढेल तसा गाव ओस पडत निघालेला. नुसती म्हातारी कोतारी माणसं गावात उरत होती. सगळी रानात गेल्यावर फुलाबाईंनं घराला कुलूप घातलं आणि खालच्या आळीच्या बायजा म्हातारीकडं गेली. बायजा म्हातारी जेवण आटोपून मिसरीचं बोट तोंडात धरून बसल्याली. फुलाबाई समोर आलेली बघून म्हणाली, 
"ये बाय कवा सुरु करायची तुजी वाकाळ!” 
"आवं त्यासाठीच आलीया तुंमच्याकडं! झालीय सगळी तयारी आजच करूया म्हणतीय!” 
"अगं पण अजून दुघी लागत्याली कि!” 
लव्हारची पारू, किसना आप्पाची धुरपा यितू म्हणल्यात! तुम्ही घराकडं या थोड्या टायमानं!” फुलाबाई आल्या पावली निरोप देऊन गडबडीनं घराकडं परत पळाली. लाकडी पेटीतनं आधीच बाजारातून खरेदी केलेल्या जाड दोऱ्याच्या गुंडया आणि मोठया सुया तिनं बाहेर काढल्या. घरातली सगळी जुनी गाठुळी काढली. सगळी सुती कापडं एकत्र करून पाणी मारून अंथरून ठेवली. दुपारी चौघीनी मिळून चांगली सात हाताची वाकाळ शिवायला घेतली. रोज दुपारी चार कोपऱ्यावर चौघी बसून वाकाळ शिवू लागल्या. सत्यवान आणि बायकोचा विषय वाकळ शिवताना बायजा म्हातारी रोज काढू लागली, "काय बाय त्येची बायको शहरात जन्मली म्हणून काय झालं! आपल्या गावाला याला नकू व्हय! एवढी कशाची तिला घाण येतीया माणसांची! अन ल्योक तरी तुझा असा कसा गं निघाला!” लव्हारची पारू लगेच सुरात सूर मिसळायची, "अगं त्येचं काय चालत नसलं बायलंच्या म्होरं! येसन घातल्यावर जनावर कुठं वड करील सांग कि!” दुपारी ओस पडलेल्या साऱ्या गावाच्या घराघरावर अश्या गप्पा गोष्टी करत चार पाच महिन्यात फुलाबाईंनं दोन वाकळा शिवून काढल्या. 

सुगी केव्हाच संपली. सारी रानं ओस पडली. उन्हाळ्याचं दिवस सुरु झालं. दूर एखादया माळावर नांगरकऱ्यांचे आवाज दणाणू लागले. सत्यवानचा दोन दिवसात बायका मुलासोबत गावी येतोय म्हणून नानांना फोन आला. फुलाबाईचा जीव फुलासारखा फुलला. सुट्टीला सात वर्षांनी धाकटी सून मुलांना घेऊन गावी येणार म्हणून फुलाबाईंनं घराचं उभं कुडी सारवण काढलं. सारं अंगण शेणानं सारवून काढलं. सोफ्यातला रांजण तळापासून धुऊन पाण्यानं भरून ठेवला. आठवडी बाजारातून हिरव्या गार भाज्या आणून घरात ठेवल्या. पेटीतली नवी भांडी काढून कपाटात मांडली. नवं कप बाहेर आलं. दांडा तुटलेलं कप पेटीत जावून गप्पगार पडलं. 

एका भर दुपारी सुळेवाडीच्या फाट्यावरून सत्यवानाची गाडी धुरळा उडवत फाट्यावरून आत वळाली. गावाच्या खुणा बघून तो दूर कुठेतरी खोल हरवून गेला. त्याने गाडीचा स्पीड कमी केला. तेच माळरान. तीच जुनी सडक. दूर डोंगराकडेला हिंडणारी गाई गुरे आणि त्यांच्यामागे फिरणारे मुंडासे गुंडाळलेले गुराखी. उताराला हिंडणारा मेंढराचा एक कळप. वाऱ्याच्या झुळकेने रस्ताच्या कडेची डुलणारी डेरेदार झाडे. याच माळावर आपण लहानपणी गुरे चारायला येत असू. ते पलीकडे गोठ्याबाहेरच्या पिपर्णीच्या झाडाखाली सावलीत बसलेले आप्पा आहेत कि कोण? हो आप्पाच आहेत कि ते. एवढे कसे काय थकले असतील. त्यांची म्हातारी कुठेच दिसेना. शाळेत जाताना पाऊस आला कि या आप्पांच्या वस्तीला आपण थांबायचो. त्यांची म्हातारी आपल्याला विजा वाऱ्याची पुढच्या ओढ्यापर्यंत घालवायला काठी टेकत यायची. उन्हाची म्हातारी आज कुठेच दिसली नाही. उद्या तिला नक्की भेटायला यायला हवं. पण ती उरली असेल का अजून? सात वर्षात अशी कितीतरी जुनी माणसं आता गळून गेली असतील का? त्या समोरच्या माळावर लहानपणी मित्रांच्या सोबतीने आपण कितीतरी खेळ खेळलेत. या रस्त्याने आपण तालुक्याच्या शाळेत अनवाणी पायांनी चालत जायचो. ते माळावरचं पलीकडचं दगडांच्या भिंतीनी बांधलेलं तामजाईचं मंदिर, अजूनही उजाड माळावर ऊन वारा पचवत तसच उभं आहे. त्याच्यावरची ती फडफडणारी भगवी पताका युगानुयुगे अजूनही तशीच फडफडतेय. परीक्षेला जाताना या तामजाईला हात जोडल्याशिवाय आपण कधीच पुढे जात नव्हतो. आज आपल्याला का थांबावं वाटत नाही. तिच्या जवळ जाऊन तिला हात जोडण्याची का इच्छा होत नाही. कशाचा परिणाम हा. काळाचा कि शहरी जगण्याचा. माणसं भौतिक सुखाच्या मागे इतकी कशी काय लागू शकतात. आपण का विसरू पाहतोय या आपल्या गावाला. या तांबड्या मातीला. वरून काळपट पडलेल्या आपल्याच माणसाना. आपल्या जान्हवीला ही खेडी आणि येथली खेडवळ माणसं का आवडत नसावीत. जन्मभर ऊन वारा खाऊन ती बाहेरून फाटली असतील, तुटली असतील. पण तरीही अजून ती उभी आहेत भक्कम. एखांद्या बुरर्जासारखी. ती कोणासाठी जगत असतील? सुखाच्या अपेक्षा तरी कोणत्या असतील यांच्या? त्यांच्या जगण्याच्या प्रेरणा तरी नक्की काय असतील? जान्हवीचा जन्म शहरातला असला म्हणून काय झालं. आता तिनं आपल्याशी लग्न केलय. बायको आहे ती आपली. नानांची - आईची सून होऊन तिला सात वर्षे उलटलीत आता. मग आपल्या माणसांना आता तरी स्वीकारायला नको कि तिनं. दादा वाहिनी कधी आपल्याला एका शब्दानेही टोकाचे बोलले नाहीत. आपलं अर्धे आयुष्य रानामाळात येथल्या माणसांत गेलय. आपल्या पोरांना शेती कशी असते यातलं काहीच माहित नाही. कधी कळणार त्यांना हे सगळं. जान्हवीशी लग्न करून आपला निर्णय चुकला तर नाही ना? आपण तिच्याशी हे सगळं आधीच का नाही बोललो. आपण लहानपणापासून गरिबीत दिवस काढले. वाटलं तिची उच्च पदाची नोकरी. आपल्या घरादाराला आधार होईल. शेतीत राबणाऱ्या आपल्या दादा वहिनीला चार पैशांचा आधार होईल. पण हे काय होऊन बसलंय. मनातली ही सगळी घुसमट याक्षणी गाडीचा करकचून ब्रेक लावून आपण ओरडून का नाही सांगू शकत तिला? विचाराच्या तंद्रीत गाडी गावाचा ओढा ओलांडून लिंबाच्या झाडापुढील घरापुढे येवून थांबली. फुलाबाईच्या घरापुढं थांबलेली लाल रंगाची गाडी बघून गल्ली बोळातली बारकी पोरं गाडीभोवती जमली. आजूबाजूची बाया माणसं नानांची ल्योक सून इतक्या वर्षांनी आली म्हणून उंबऱ्यात येऊन डोकावू लागली.

दोन दिवस उलटले. जान्हवी कामापुरतेच घरातल्या लोकांशी बोलत होती. तिला घरातल्या सगळ्याच गोष्टींची उबळ येत होती. आजूबाजूच्या गोठ्यातल्या म्हसरांचे दिसणारे शेणाचे पव, शेरडांच्या लेंड्या आणि मूत, उकिरंड्यावर उकरणाऱ्या कोंबड्या, गल्लीतून ओरडत पळणारी डुकरे, ओढ्याच्या पाण्यावरून घोंगावणाऱ्या माशा, उघडी गटारे, उन्हाची धापा टाकत सावलीत पडलेली कुत्री पाहून तिला जास्तच उबळ येऊ लागलेली. म्हणून सत्यवान तिला शेतात जरा फिरून येऊ म्हणाला. तुला तेवढच बरे वाटेल. मुलांनाही आपला मळा दाखवू. तिचा काहीसा होकार आल्यावर तो मुलांना घेऊन घराबाहेर आला. जवळच मळा असल्याने आपण चालतच जाऊ. चालत गेल्याने येता जाता लोकांच्या गाठी भेटी होतात. बोलता येतं त्यांच्याशी असं तो म्हणाला. पण त्याला तोडत ‘तुम्हाला माहितेय ना मला जास्त चालण्याची सवय नाही आपण कारनेच शेताकडे जाऊ अशी जान्हवी म्हणाली.

मळ्यात गोठ्याला गाडी लावून सत्यवान मुलांना आणि जान्हवीला घेऊन मळ्यातून फिरू लागला. मुले हरखून गेलेली. पहिल्यांदाच त्यांना असं रिकामं रिकामं वाटत होतं. सत्यावानलाही खूप वर्षांची घुसमट रिकामी होत असल्याचं जाणवत होतं. दोन्ही मुलं त्याला “हे काय पप्पा”? म्हणत प्रश्नांचा सतत भडीमार करत होती. पण मुलं उन्हाने काळी पडतील म्हणून जान्हवी त्यांना आडवत विहिरीजवळच्या आंब्याच्या झाडाखाली बसूया म्हणाली. दोन्ही मुलं झाडाखाली खेळू लागली. सत्यवान जान्हवीकडे पहात म्हणाला, 

“माझं सगळं बालपण इथेच गेलय, याच मातीत आजोबा पणजोबा जन्माला आले. ते बघ विहिरीच्या पलीकडे बांधावर त्या समाध्या दिसतात ना त्या त्यांच्याच आहेत. आपला सगळा गोतावळा येथलाच. या समोरच्या शेतात सगळ्या पिढ्या खपल्यात. तो बघ दादा खालच्या तालीत कांद्याला पाणी पाजतोय. ते बघ ओढ्याकडेचे चिंचेचे झाड. राघू चिंचा आहेत त्या. अशी झाडं कुठेही येत नाहीत. पण तू काहीच का नाहीस बोलत.” 
“खरं तर मला हे असलं नाही हो आवडत. आई, नाना, जाऊबाई इतके सगळे राबताहेत या मळ्यात. किती शिल्लक पडते हो या शेतीत. साधे कोण आजारी पडले तरी पैसे पाठवा म्हणून तुम्हालाच फोन करतात”. 
“मग त्यांचा हक्कच आहे. त्यांनी किती खस्ता खाल्लेत माझ्यासाठी. माझ्या शिक्षणासाठी. मग मला नाही मागणार तर कोणाला मागणार”. 
“तुमच्याशी बोलायला लागले कि असल्या काहीतरी जुनाट गोष्ठी तुम्ही सतत सांगत राहता.” 
“बरं जाऊ दे ते! आपल्या या विहिरीत आपण मुलांना पोहायला शिकवू या का? मी येथेच पोहायला शिकलो होतो.” 
“काही नको. ते किती काळे पडलेले पाणी आहे पाहिलेत का तुम्ही! अंगाला उठेल मुलांच्या! सहन नाही होणार त्यांना! आपण परत गेलो कि स्विमिंग क्लास लावू त्यांना!” इतक्यात गोठ्याकडून नातवांडाना नानांनी हाक दिली. रोकडेवाडी कडून गावाकडे निघालेला गारीगारवाला नानांनी थांबविला होता. जवळ गेल्यावर जान्हवी ‘नको नको ती आजारी पडतील’ म्हणतानाही नानींनी दोन कांड्या घेऊन पोरांच्या हातात दिल्या. 

रात्री मुलं रानाचा ऊन वारा खाऊन नकळत तापली. मात्र जान्हवीनं आकाश पातळ एक केलं. आपण उद्याच निघू. तुमच्या बहिणी उद्या भेटायला येणार आहेत तर त्यांना लवकर सकाळी यायला सांगा. म्हणजे आपणाला दुपारी निघता येईल. सत्यवानने तिची खूप समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला. पण त्याला काही यश आले नाही. अखेर नाना आणि फुलाबाई म्हणाली, “आता चार दिस का होईना राहिलासा तुम्ही! जावा बाबानो आता माघारी.

सकाळी बाजूच्या गावावरून आलेल्या दोन्ही बहिणीशी बराच वेळ सत्यवान बोलत बसला. कितीतरी वर्षांनी त्यांच्याशी भेट झाली होती. दुपारी जान्हवीने सामानाची बांधाबांधी करून सामान कार मध्ये नेऊन ठेवलं. निघण्याची वेळ झाली. जान्हवी मुलांना घेऊन सर्वात आधी कारमध्ये जाऊन बसली. आत बसलेल्या मुलांभोवती सगळी जमा झालेली. नानानी त्यांच्या गालावरून हात फिरवले आणि पुढच्या वर्षी नक्की या म्हणत पाहुण्यासारखं आमंत्रण दिलं. बहिणीची पोरं त्यांना टाटा करू लागली. सगळे गाडीभोवती जमा झाले होते. पण सत्यवान अजून का आला नसेल या विचारात जान्हवीची आत तळमळ चाललेली. नानांनी त्याला बाहेरूनच आवाज दिला. घराच्या आतल्या खोलीत गडबडीनं फुलाबाईनं शिवलेली एक नवी कोरी वाकळ बाहेर काढली आणि सत्यवानाला म्हणाली, 

“तुला शिकलेली बायको मिळाली! तिचा जन्म शहरातला! गाव खेडं आणि येथली माया ममता तिला कधीच नाय समजायची! निदान तुला तरी आपल्या माणसांचा विसर पडुनी म्हणून हि वाकाळ शिवलीय! तुज्या बंगल्यात या वाकळंला अडगळीत टाकू नकुस! तुज्या अंगावर पांघरत जा! या वाकळंच्या वरच्या बाजूला तुज्या बहिणींच्या तुटक्या संसाराच्या सुती साड्या लावल्यात! मधल्या भागाला माझं लुगडं आणि खालच्या बाजूला तुज्या दादाचा आणि नानांच्या बनियनचा कपडा लावलाय! दादाच्या पोरांच्या फाटक्या खाकी चड्ड्या पण चार महिने डोळे जाळून या वाकळला जोडल्यात. हि वाकाळ तुला रात्री झोपल्यानंतर आपल्या माणसांच्या आठवणींचा वास देईल! घरादारापासून तुला कधीच तोडणार नाही!”

सत्यवानाचे डोळे भरून आलेले. कोपऱ्यातल्या दुसऱ्या वाकाळकडं त्याचं लक्ष गेलं. आईनं मागच्या चार महिन्यापूर्वी नानासोबत शहरातल्या बंगल्यातल्या जुन्या कपड्यांच्या चिंध्या का मागितल्या होत्या याचा एका क्षणात त्याला सारा उलगडा झाला. दुसऱ्या वाकळंवर वरच्या बाजूला त्याच्या पोरांच्या जुन्या कपड्यांच्या चिंध्याचे तुकडे जोडले होते. मध्यभागी त्याच्या विजारीचा तुकडा पण जोडला होता. होय! फुलाबाईनं ती स्वत:साठी शिवली होती. निदान त्याच्या पोरांना वाकळंच्या रूपानं तरी आपल्या अंगावर जन्मभर पांघरून घेता येईल या वेड्या आशेसाठी.... 

#ज्ञानदेवपोळ
Photo Credit: AdarshGramGramodyog

Sunday, March 18, 2018

एका व्हीलचेअरचा प्रवास...

जगावर दुसऱ्या महायुद्धाचे ढग गळत असताना फ्रेंक आणि इझाबेल या मध्यम वर्गीय उच्च शिक्षित आई वडिलांच्या पोटी एक चुणचुणीत पोरगा जन्माला आला त्याचं नाव होतं स्टीफन हॉकिंग. या स्टीफनच्या जन्माची तारीख होती ८ जानेवारी १९४२. त्यांची घरची आर्थिक परिस्थिती बेतातीच होती. गणित आणि विज्ञानाच्या प्रतिभेने जन्मताच काठोकाठ भरलेल्या या मुलाला लहान पणापासूनच संगीत आणि वाचनाची विशेष आवड होती. गणित आणि भौतिकशास्त्र तर त्यांच्या आवडीचे विषय होते. शाळेत असताना स्टीफनला ‘आइनस्टाइन’ या टोपन नावानं ओळखलं जाऊ लागलं. त्यांनी लहानपणी शाळेत आपल्या मित्रांच्या मदतीने टाकाऊ वस्तूंचा वापर करून कॉम्प्युटर तयार केला होता. लंडनच्या सेंन्ट अल्बान्स या शाळेतील शिक्षणानंतर ब्रिटन मधील ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून त्यांने पदवी संपादन केली. पुढे उच्च शिक्षणासाठी हा तरुण केंब्रिज विद्यापीठाच्या दारापर्यंत दाखल झाला.

वाढणाऱ्या वयासोबत स्टीफन एकवीस वर्षाचा झाला. सर्व काही सुरळीत चालू असताना एका सुट्टीच्या दिवशी स्टीफन आपल्या घरी परतला. एका रिकाम्या वेळेत तो शिडीवरून उतरत असताना घसरला आणि तेथेच बेहोष झाला. तेथूनच स्टीफन हॉकिंग या नावाचा झंझावात सुरु झाला. अनेक डॉक्टरांना दाखवूनही त्याच्या आजाराचे निदान काही लवकर झालेच नाही. त्याचा एकविसावा वाढदिवस सुरु असतानाच नियतीने त्याला एका दुर्मिळ नव्या आजाराचे गिफ्ट कायमस्वरूपी बहाल केले. त्या दुर्मिळ गिफ्ट दिलेल्या आजाराचे नाव होते “मोटर न्यूरॉन डिसीज.” याच आजाराने अफाट बुद्धिमता लाभलेला इंग्लड मधला हा तरूण कायमस्वरूपी अंथरुणाला लपेटून बसला. आता जगण्याला अर्थच उरला नव्हता. प्रचंड निराशेत स्टीफन दिवस ढकलू लागला. त्याच्याच शेजारी असंख्य आजारांनी ग्रासलेल्या एका रोग्याची जगण्यासाठी अखंड चाललेली धरपड पाहून त्याला जीवनाविषयी, या जगाविषयी पुन्हा आशेचे किरण दिसू लागले. डॉक्टरांनी सांगितल्या नुसार दोन वर्षात आता आपला मरण आता अटळ आहे हे माहित असून हि या तरुणाने जगण्याची उमेद सोडली नाही. काही कालावधीच हा तरुण जगाचा निरोप घेणार हे माहित असतानाही त्याच्या जेन वाईल्ड नावाच्या प्रेयसीने त्याच्याशी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. स्टीफन विवाहबद्ध झाले. आता जेन नावाची जादू तर त्यांच्या जगण्याचा नवा आधार बनली.

व्हीलचेअरचा आधार घेत स्टीफन नंतर केंब्रिज विद्यापीठात प्रोफेसर बनले. त्या तरुणाचे रुपांतर आता एका प्रोफेसरमध्ये झाले होते. अंथरुणाला चिकलेला आणि प्रचंड विज्ञानाने भरलेल्या मेंदूचा हा माणूस नव्या जगण्यासाठी जागेवरून उठून व्हील चेअरचा आधार घेऊन जगू लागला. नव्हे नुकताच जगला नाही तर त्या काळात त्यांची वैज्ञानिक म्हणून साऱ्या जगात कीर्ती पसरली. गणित, विज्ञान, भौतिकशास्त्रात त्यांनी अनेक संशोधने केली. विश्वाच्या निर्मितीचे रहस्य उलगडण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. आण्विक शक्ती, आणि सतत होणाऱ्या पृथ्वीवरच्या रासायनिक हल्ल्यांमुळे एक दिवस पृथ्वीचा विनाश अटळ असेल इथपर्यंत त्यांचे संशोधन पोहचले.

याच काळात हळू हळू शरीर त्यांची साथ सोडू लागले. अशा परिस्थितीत वेळोवेळी त्यांच्यावर अनेक शस्त्रक्रिया होत गेल्या. श्वास नलिकेला छिद्र पाडून त्यांच्यावर शस्त्रक्रिया करण्याची वेळ आली. त्यांना गिळताना प्रचंड त्रास होऊ लागला. अखेर एक दिवस नियतीने डाव टाकून त्यांचा आवाजही त्यांच्यापासून हिरावून नेला. या आजाराने त्यांच्या शरीरिक हालचाली बंद पडल्या. एका हाताच्या बोटांची काहीशी हालचाल करता होत असे. त्या बोटांचा वापर करून ते संगणकावर काम करत असत. संगणतज्ज्ञ डेव्हिड मेसन या त्यांच्या मित्राने त्यांच्या व्हील चेअरलाच एक संगणक जोडला. त्यांच्या संगणकासाठी एक नवी आज्ञावली लिहून कार्यरत करण्यात आली. याच तंत्रज्ञानाच्या आणि संगणकाच्या आवाजाच्या माध्यमातून स्टीफन यांना गळ्यातून बोलणे शक्य झाले. व्हाईस सिंथेसायझरच्या माध्यमातून ते पुढे बोलत राहिले. गंमत म्हणजे स्टीफन ब्रिटीश असूनही त्यांच्या सिंथेसायझरमधील त्यांचा आवाज हा पूर्णपणे अमेरिकन धाटणीचा होता. 

व्हीलचेअर समोरच्या बसवलेल्या याच माईकच्या ऐतिहासिक जागेवरून पुढे त्यांच्या जगण्याचे आणि संशोधनाचे शेकडो नवे अध्याय जगाने आजपर्यंत पाहिले. अनुभवले. लुळे पडलेले शरीर अंगावर घेऊन आणि मेंदूत असलेला ‘एकशे साठ आय.कू’ चा वापर करून स्टीफन यांनी काय नाही केले. त्यांनी अनेक नवे शोध लावले. बिग बॅंग थेअरीचा सिद्धांत त्यांनी मांडला. क्वांटम मेकॅनिक्स आणि सापेक्षतावाद एकाच सिद्धांतामध्ये मांडण्याचा पर्यंत केला. सैद्धांतीक भौतिकशास्त्रात त्यांनी जगाला मोलाचे योगदान दिले. विश्वाच्या निर्मिती पासून ते आकाशातील कृष्णविवरे कशी तयार होत असतील इत्यादी अनेक गोष्टींचा त्यांनी शोध घेतला. मानवाला न उकलणाऱ्या ब्रह्मांडातल्या गूढ रहस्यांचाही शोध घेण्याचा आणि चिंतनाचा त्यांनी आयुष्यभर ध्यासच घेतला होता. ब्रह्मांडाच्या उत्पतीबाबतचे त्यांचे शोध आणि विचार बऱ्याचशास्त्रज्ञानी स्वीकारलेले आहेत. 

अंतरिक्ष आणि पदार्थ विज्ञानाच्या क्षेत्रात तर त्यांनी वैश्विक मान्यताच मिळवली. जगातील पहिल्या दहा सर्वोत्तम वैज्ञानिकांमध्येही त्यांची गणना होत होती. 1988 साली “ब्रिफ हिस्टरी ऑफ टाईम” या त्यांनी लिहिलेल्या पुस्तकाच्या जगभरात लाखो आवृत्या रातोरात खपल्या. यामध्ये त्यांनी बिग बँग आणि कृष्णविवरासंदर्भात सविस्तर विवेचन केले होते. तर दुसरीकडे या पुस्तकातून त्यांनी ईश्वराचं अस्तित्वच नाकारल्याने त्यांच्यावर त्या काळी प्रचंड टीकाही झाली. “लाईफ इन द युनिव्हर्स” या पुस्तकात परग्रहावरचे एलियन आणि मानव यांची भविष्यात भेट होईल असेही भाकीत केले आहे. त्यांनी विज्ञानाविषयीची जशी अनेक पुस्तके लिहिली तशीच त्यांनी लहान मुलांसाठीही पुस्तके लिहली. विशेषता ‘जॉर्जस सिक्रेट की टू युनिव्हर्स' , 'जॉर्जस कॉस्मिक ट्रेझर हंट' ही या त्यांच्या पुस्तकातील लेखन लोकप्रिय ठरले.

स्टीफन यांच्या वैवाहिक आयुष्यातील अनेक दु:खद प्रंसग जगाने आजपर्यंत अनुभवले. १९९५ मध्ये त्यांच्या जगण्याचा आधार असलेली जेन वाईल्ड या त्यांच्या पत्नीने त्यांच्यापासून कायमची फारकत घेतली. स्टीफन आणि जेन यांचा दोन तपाहून जास्त चाललेला संसार मोडला. नंतर इलियाना मेसन स्टीफन त्यांच्या आयुष्यात आली. पण २००६ च्या आसपास ती हि त्यांना सोडून गेली. पण स्टीफन जगत राहिले. नंतर तर ते नासाच्या स्टेशन मधून उंचही उडाले. २००७ मध्ये त्यांनी शून्य गुरूत्त्वाकर्षण शक्तीचा अनुभव घेतला. जवळ जवळ चार तपाहून अधिक काळानी ते प्रथमच व्हिलचेअरवरून उठून हवेत तरंगण्याचा अनुभव घेत होते.

2011 मध्ये 'गार्डियन'ला दिलेल्या मुलाखतीत ते म्हणाले होते, “गेली पन्नास वर्षे रोज मृत्यूच्या छायेत असूनही मी अजून जिद्दीने जगतो आहे. मी कधीही मृत्यूला घाबरत नाही. आणि मला अजून मरणाची घाईही नाही. कारण या जगातून निघून जाण्यापूर्वी मला अनेक कामं करायची आहेत”. म्हणूनच व्हीलचेअरच्या एका जागेवर आयुष्यभर ज्ञान विज्ञानाचा ध्यास घेऊन बसून राहिलेली त्यांची जिवंत मूर्ती ही जगात कौतुकाचा विषय ठरली.

आजारानंतर दोन वर्षापर्यंतच आयुष्य लाभलेला असा हा न्यूटन चा वारसदार अखेर ‘मोटर न्यूरॉन डिसीज’ नामक आजाराची ‘मेलेली लाश’ अंगावर घेऊन पुढे पन्नास वर्षे जगला आणि अखेरीस नियतीच्या यानातून हा झंजावात पृथ्वीच्या कक्षेबाहेर कायमचा निघून गेला...

#ज्ञानदेवपोळ

Wednesday, March 14, 2018

उंच उडालेले 'पतंग' राव

बाळंतपणात सून मेली आणि जन्माला आलेल्या नातवाला म्हातारीनं स्वताच्या थानाला लावलं. पोरगं नुसतच थानं वडायचं. पण दूध काय याचं नाय. घरात प्रचंड दारिद्य. दूध विकत घेऊन पाजायला पैसे नाहीत. अशा परिस्थितीत त्या म्हातारीने दुसऱ्याच्या बांधला हाडं घासून नातू मोठा केला. ग्रॅज्युयटपर्यंत शिकवला. घरात खायापियाचे वांदे. आता नातवाला कुठेतरी नोकरी मिळेल आणि घराला चांगले दिवस येतील या आशेवर म्हातारीनं इथपर्यंत रोजगार करून कसंतरी रेटलं. पण जगाच्या बाजारात नातवाला नोकरी देणार कोण? नातवानं नोकरीसाठी हजार उंबरे झिजवले. पण काही उपयोग झाला नाही. मग एका बाजारी म्हातारीने घरातली पितळेची भांडी नेऊन मोडली. आलेल्या पैशातून पुण्याला जायचा तिने निर्णय घेतला.

खेडेगाव सोडून उभ्या आयुष्यात शहर कधीच न पाहिलेली म्हातारी सांगली जिल्ह्यातल्या एका खेडेगावातून नातवाला घेऊन स्वारगेटला दिवस मावळायला उतरली. हातात एक कापडी पिशवी. त्यात वाळलेल्या भाकरी आणि चटणीची भुकटी. ती ज्या व्यक्तीला भेटायला आली होती त्या व्यक्तीच्या घराचा पत्ता विचारत विचारत सदाशिव पेठेतून पुढे लकडी पूल ओलांडून म्हातारी नातवासोबत डेक्कन कॉर्नरला आली. पण कोण म्हणायचं ती व्यक्ती कात्रजला राहती तर कोण म्हणायचं याच परिसरात राहती.

रात्रीच्या अकरा वाजता म्हातारी बी.एम.सी.सी कॉलेजच्या समोर एका छोट्याशा एकमजली बंगल्यासमोर पोहचली. रात्र झाल्याने बंगल्यात सामसूम. गेटवर असलेल्या वॉचमेनला म्हातारीनं हात जोडलं आणि म्हणाली,"लई लांबचा प्रवास करून आलीय बाबा! तेवढी सायबाची भेट घालून दे!तुज्या पाया पडती!" पण तुम्हाला आता भेटता येणार नाही. साहेब कधीच झोपलेत. तुम्ही सकाळी साहेबांच्या ऑफिसला जाऊन भेटा. असं त्या वॉचमेननं सांगितलं. पण काही झालं तरी येथून हलायचं नाही असं ठरवून आलेली म्हातारी तिथंच रस्त्याच्या कडेला नातवाला घेऊन बसून राहिली.

मध्यरात्री दोनची वेळ. सारं पुणे गाढ झोपेत गेलेलं. रस्त्याच्या कडेला अंधारात नातवासोबत डोळे लुकलुकत बसलेली म्हातारी. अशातच बंगल्यातील ती व्यक्ती जागी झाली. खिडकीतील नजरेने रस्त्यावर वडाच्या झाडाखाली बसलेली गावाकडची म्हातारी त्या नजरांनी बरोबर टिपली. एका क्षणात त्या बंगल्याच्या लाईटा पेटल्या. रात्रीच्या दोन वाजता त्या व्यक्तीने बंगल्याच्या खिडकीतून त्या म्हातारीला हाळी मारली. आणि पेंगाळून गेलेली म्हातारी क्षणात जागी झाली. अंगात गावाकडची बंडी आणि पट्ट्या पट्ट्याची साधी विजार घातलेली ती व्यक्ती खाली आली. मध्यरात्री वॉचमेनला चार शिव्या टाकून त्या म्हातारीला त्या व्यक्तीने स्वतः रस्त्यावर येऊन घरात नेली. ज्या व्यक्तीने त्या म्हातारीला घरात घेतली त्या व्यक्तीचं नाव होतं डॉ.पतंगराव कदम...

प्रचंड दारिद्र्यात आणि दुष्काळी पट्ट्यातल्या मातीत जन्माला येऊन आपल्या खेडवळ मातीतल्या माणसांना ओळखणारी ती व्यक्ती पतंगराव कदम होती. रात्रीच्या अडीच वाजता फुलागत जपलेल्या त्या म्हातारीच्या नातवाला त्याच्या राहण्या खाण्यासहित, स्वतःच्या शिक्षण संस्थेत फुकट नोकरी देणारा नेता या आधीही कधी महाराष्ट्रात जन्माला आला नाही आणि पुढेही येणार नाही. अशा हजारो नाही तर लाखो गरीब कुटुंबाना भाकरी मिळवून देणारा राजकारण आणि समाजकारणातला हा भक्कम वृक्ष आता कायमचा उन्मळून पडलाय....
शेवटी वृक्ष कोसळल्यावरच कळतं की तो किती उंच गेला होता...

इहलोकीचा प्रवास

...आंब्याच्या झाडाखाली सावलीत उरलेल्या आयुष्यावर शांत विचार करीत बसलेल्या त्याच्या निर्विकार चेहऱ्याकडे पहात ती म्हणाली.
"एक विचारू…?"
"हो विचार ना."
"मलाही तुझ्यासोबत शेवटच्या प्रवासाला यायचंय...नेशील?"
"हे बघ! क्षणभंगुर जीवन आहे माझं. तू सुखात रहा! आई होण्याचं भाग्य दिसतय तुझं या घरात?"
“राहिला असतास सोबत तर बरं झालं असतं!”
तो धरपडत हलला आणि तिच्या कपाळावर आपले ओठ अलगद टेकवत म्हणाला,
“मलाही तुझ्या सोबत जगायला आवडलं असतं! पण जन्म मृत्यू कुठे आहे आपल्या हातात?”
"तू दूर गेलास तरी तुझी आठवण कायम सोबत राहील." म्हणत ती ताडकन उठली.
"अगंss काय झालं? अशी एकदम का उठलीस! मी घाबरलो ना?"
"ते बघss… समोर पाहिलस का? बहुतेक तुझा इहलोकीचा अखेरचा प्रवास सुरु झालाय...”
हताश होऊन त्याने मान उंचावून समोर नजर टाकली. मालकासोबत उन्हात बोकड कापायचा चमकणारा धारदार सुरा हातात घेऊन उस्मान झपाझपा पाऊले टाकत त्याला कापण्यासाठी जवळ येत होता...”



Tuesday, February 27, 2018

सखू म्हातारी

आमच्या लहानपणी सखू म्हातारी आठ बैलांचा नांगर धरायची. मारकी बैलं दोन कासरं लावून एकटी कुळवाला जुंपायची. स्वत: बैलगाडीत कडबा रचून गाडी चालवायची. ती गाडीत कडबा रचायची अन नवरा अधू हातानं खालून पेंड्या वर टाकायचा. सोळा हाताची कडब्याची गंज एखाद्या गड्याला लाजवेल अशी रचायची. सखू म्हातारीचा नवरा उजव्या हातानं अधू होता. त्याला जास्त कष्टाची काम जमायची नाहीत. सखू म्हातारीची दोन बैलं होती. बैलं मारकी असूनही ती दोन कासरं लावून नांगरटीत घालायची. गड्यागत चाबकाचे फटके टाकायची अन म्हणायची, “आता तुझी मस्ती जिरल बघ चांगली! माझ्यावर शिंग उगारतुयास व्ह्य रं!.” नऊवारी लुगड्याचा कासोटा घातलेली सखू म्हातारी आठ बैलांचा किर्लोस्कर नांगर असा भेगाळलेल्या जमिनीत घुसवायची कि तिनं नांगर धरलेल्या रानाला गवत - काशी पुन्हा चिकटणार नाही. तिचा माळावर चाललेला नांगर बघून येणा जाणारा वाटसरू रस्त्यात थांबून बघतच बसायचा. नांगर तासातनं पुढ जाईना कि सखू म्हातारी दुसऱ्या गड्याकडे बघून ओरडायची, “ आरं त्या मधल्या सर्ज्यावर ढेकुळ फेका! खरी खोड तिथच हाय बघा!” येणारा जाणारा वाटसरू तंबाखू मळत बघतच बसायचा. म्हणायचा, “गड्या याला म्हणायची बाय! अशी बाय जेच्या प्रपंचाला हाय त्येची जनमभर मजा हाय!”

सखू म्हातारीचा नवरा वारकरी. सदा न कदा त्याच्या “जय हरी विठ्ठल” करीत वाऱ्या सुरूच. सखू म्हातारीला लोकं गमतीनं म्हणायची, “अग कशाला एवढ गड्यागत राबतीस! तुझ्या पोटाला काय पोरबाळ तरी हाय का? मग कशासाठी एवढं करून ठीवतीयास?” सखू म्हातारी म्हणायची, “ आरं वरच्याच्या मनात आलं म्हंजी या वयात बी हुईल कि मला! मी का म्हातारी झाली व्ह्य!” तिच्या असल्या इरसाल उत्तरानं ऐकणारा हसत हसत वाटनं पुढं बघून निघून जायचा.

आमची म्हैस आटली कि आम्ही सखू म्हातारीच्या म्हशीच्या दुधाचा रतीब लावायचो. रोज एक पितळेचा तांब्या घेऊन सखू म्हातारीकडं उठल्या उठल्या दुध आणायला जावं लागायचं. सकाळी लवकर गेलं कि चरवीत “चूळss चूळss” म्हशीची थानं पिळत धार काढीत ती बसलेली दिसायची. जवळ जाऊन तांब्यात दुध घेतलं कि म्हणायची, “थांब कि जरा! त्यो गलास आण हिकडं! तुझ्या घरात कुठं वाटणीला याचं तुझ्या!" एक पेला भरून दुध प्यायला द्यायची. पिवून झालं कि वर म्हणायची, “कसली रं तुमची शरीरं! अवघड हाय बाबानो तुमचं!” मी हसायचो. म्हणायचो, “आम्ही नाय तुज्यासारखं शेतात राबत बसणार!” तर त्यावर ती म्हणायची, “ भिकंची रं लक्षणं तुमची!’
सखू म्हातारीच्या म्हशीनं पांडू आबाच्या कमळीची सात पोरं जगविली. कमळीच्या दोन्ही मांड्याना पोट थटलेलं बघून सखू म्हातारी म्हणायची, “कमळे आता कितव्यांदा गं राहिलीस?” कमळी लाजून म्हणायची, “आवं ते पोटात मेल्यालं धरून सातवं कि वं हे!” मग इरसालपणा दाखवत सखू म्हातारी म्हणायची, “तुज्या नवऱ्याला चाफात घालून बैलागत बडिवला पाहिजेल! त्याशिवाय वंशावळ थांबायची नाय बघा तुमची!.” सखू म्हातारी जितकी इरसाल बाई तितकीच ति मायाळू. आपलं पोट पाणी पिकलं नाही, आपल्या पदराला देवानं पोर बाळ घातलं नाही म्हणून कमळी सारख्यांच्या कित्येक लहान पोरास्नी तिनं फुकट दुध पाजलं.
सखू म्हातारी जशी एखाद्या गड्यागत सगळी कामं करायची तसा एखांदया गड्यागत तिच्या नसानसात इरसाल पणा भिनलेला. गावात कोणाचंही लग्न असो. सखू म्हातारी कुरवली सारखी लगीन घरात हजर. तिच्याशिवाय लगीन घरातलं सोवळं आवळं पूर्ण व्हायचंच नाही. लोटांगणा पासून वराती पर्यंत सगळ्या कार्यक्रमात सखू म्हातारी पुढं पुढं हमखास दिसणारच. एखांदी नवरा नवरी आपल्या झालेल्या लग्नाची तारीख विसरतील पण सखू म्हातारीला विसरणार नाहीत. नवरा नवरीची गाठ सोडताना चांगला मोठ्या लांबीचा उखाणा घेतल्याशिवाय ती गाठ कधीच सोडणार नाही. लाजणाऱ्या नवरीकडं बघून ही हळूच म्हणेल, “बाई! तुज्या बापानं जरा चांगलं तरी बघायचं नाय का? ह्यो धोंडा बांधला व्ह्य तुज्या गळ्यात!” एखदी नवी नवरी असलं काही ऐकून गंभीर व्हयाची. पण बाजूच्या लोकात मात्र हशा पिकायचा.
गावात एखादी व्यक्ती मयत झाली कि सखू म्हातारी हातातलं काम सोडून सगळ्यात पुढं हजर. “आवं काल कि वं मला बुड्कीच्या रानात भेटलं! कसं वं असं झालं!” असं काय बाय म्हणत मयताच्या घरात गहिवर घालून क्षणात सारं गाव जागं करणार. तिच्या डोळ्यांना इतकं घळा घळा कसं काय पाणी येत असावं असा मला नेहमी प्रश्न पडायचा. एखाद्या मयताचे नातेवाईक पुण्या मुंबईहून लांबून येणार असले तर रातभर मयत तसच ठेवायला लागायचं. माणसं रातभर वाट बघून बघून पेंगळून जायची. रस्त्यांनं एखाद्या कंदिलाचा उजेड जरी दिसला कि नातेवाईक आले वाटते म्हणून लगीच जागी व्हायची. सखू म्हातारी मात्र अधून मधून त्या मेलेल्या म्हाताऱ्याची एखादी आठवण काढून चुलीवरच्या कालवणाला अचानक उसळी फुटावी, तशी मध्येच गहिवर घालायची आणि मेलेलं मढं पुन्हा काही काळासाठी जिवंत करून सोडायची. अशा प्रसंगी सखू म्हातारीचा खरा इरसालपणा दिसून यायचा. मेलेल्या म्हाताऱ्याची एखांदी मुंबईत राहणारी सून नुसतीच मड्या भोवती रडावलेला चेहरा करून बसलेली दिसली कि सखू म्हातारी तिच्या गळ्यात जाऊन पडलीच म्हणून समजा. तिच्या गालावरून हात फिरवत ही हमखास म्हणणार, “तुझं सारखं उठता बसता म्हातारा नाव काढायचा बघ! म्हणायचा आमच्या संपतची बायकू बघ लाख गुणाची हाय!” तिच्या गळ्यात पडून हिनं असा गहिवर घातला कि त्या बिचारीला सुद्धा कधी नव्हे ते हमखास रडू फुटणार. एखादं नवीन जोडपं शहरातून गावात शिरताना दिसलं आणि त्याच्या कडेवर तान्हुलं दिसलं कि हि आडवी जाऊन त्यांना म्हणणार, "आरं तुमच्या गाठी सोडून अजून वरीस तरी उलाटलं का? तवर हि बिलामत बी झाली व्हय तुम्हास्नी!". अशा एक ना हजार गंमती सखू म्हातारीच्या जगण्याच्या.
आमच्या लहानपणापासून जेव्हा बघावं तेव्हा सखू म्हातारी आहे तशीच दिसायची. हाडापीडानं दणकट. गुटगुटीत. पण एका आखाडाच्या वारीत पंढरीला “जय हरी विठ्ठल” करीत वारीला गेलेला तिचा धनी घरी परतलाच नाही. तेथूनच तिच्या संसाराला उतरती कळा लागली. सखू म्हातारीनं पुढं कित्येक वर्षे सारं पंढरपूर पालथं घातलं. पण तिचा धनी काय सापडला नाही. कोण म्हणायचं, “नदीतल्या वाळवंटात दिसला!” कोण म्हणायचं, “गोपाळपुरात भेटला!” कोण म्हणायचं, “पुढच्या महिन्यात येतो म्हणालाय!” अनेकजण शकडो गोष्टी सांगायचे. त्याच्यावर विश्वास ठेवून ती दुसऱ्याचं दिवशी एस. टीला बसायची. एखादी समंजस व्यक्ती तिला म्हणायची, “आगं आता कुठला यितुया त्यो परत! देवाच्या भेटीला गेला असं समजायचं अन आपल्या काळजावर दगड ठिवून दिवस ढकलायचं!”

पण गायब झालेला नवरा कधीतरी परत येईल या आशेवर सखू म्हातारी जगत राहिली. त्याच्या नावानं कपाळावर भलं मोठं रुपायाच्या आकाराचं कुंकू लावत जगली. काळमानानुसार ती थकत गेली. पुढे पुढे दिवस रात्र एकटी एकटी राहू लागली. रानावनात तिचं हातपाय जायचं थांबलं. गोठ्यातली बैलं गेली. म्हशी गेल्या. दावण रिकामी पडली. जीवापाड राबून जपलेलं शेताचं तुकडं आता राबायलाच कोणी नाही तर ठेवून तरी काय करायचं म्हणून सखू म्हातारीनं बहिणीच्या पोराला दिलं. आणि एका दुपारी एकेकाळी गड्यागत शेता शिवारात राबणाऱ्या सखू म्हातारीला तिच्या बहिणीचा मुलगा कायमचा मुंबईला घेऊन गेला.

बरीच वर्षे उलटून गेली. सखू म्हातारीच्या वयाची माणसं कधीच काळानं उचललेली. त्यांची स्मशानात माती होऊन गेलेली. गड्यागत राबणारी अशी कोण आपल्या गावात बाई होती यावर नव्या पिढ्यांचा विश्वास बसणार नाही इतका आता गावात बदल झालेला. एका सुट्टीत गावी असताना शहरात जीव गुदमरून गेलेली सखू म्हातारी अखेरच्या काळात गावी परत आलेचं समजलं. एका संध्याकाळी मी बायकोला घेऊन कित्येक वर्षात नजरेला न पडलेल्या सखू म्हातारीला भेटायला गेलो. आता तिच्या वयाची नव्वदी पार झालेली. पण हाताला अजूनही काठी न लागलेली. पण शरीरानं थकून गेलेली. हाडामासानी रचलेला सांगाडा कधीही ढासळेल या अवस्थेला येऊन ती आता पोहचलेली. बरीच वर्षे तिच्या घरात कोणीच रहात नसल्यानं तिच्या घराची काळानुसार पडझड झालेली. तिच्या सारखच तिचं घरही आता मोडकळीस आलेलं. संध्याकाळची वेळी होती. सखू म्हातारी चुलीपुढं मिणमिणत्या दिव्याच्या उजेडात बसलेली. मला बघून “बाबा कसा वाट चुकलास!’ म्हणाली. ती उठण्याअगोदर मी तिच्या जवळ जाऊन भुईवर बसलो. नको नको म्हणत असतांनाही एका काळपट पडलेल्या पातेल्यात तिनं चहाला पाणी ठेवलंच. मी अध्ये मध्ये तिला जुन्या आठवणी काढून बोलतं करण्याचा प्रयत्न करत होतो. पण तिला त्या आठवणी आता नकोशा वाटत होत्या. नवरा गायब होऊन चार तपं झाली तरी अजूनही तिच्या कपाळावर रुपायाच्या आकाराचं कुंकू तसंचं होतं. तिच्या बोलण्यावरुन ती आता जीवनाला प्रचंड कंटाळलेली दिसत होती. आपल्या मातीतच आपला शेवट व्हावा म्हणून ती गावाला आलेचं तिच्या बोलण्यातून समजलं. तिनं उकळी आलेला काळा चहा दोन थाळ्यामध्ये ओतला. थरथर कापणाऱ्या हाताने त्या थाळ्या तिने आमच्याकडे सरकवल्या. मी चहाची थाळी तोंडाला लावली. बायकोनं माझ्याकडे पहात थाळीला कसातरी हात लावला. बायकोला माहित होतंच कुठे? एकेकाळी तिच्या नवऱ्याच्या पोटात फेसाळलेल्या ताज्या दुधांचे ग्लास याच सखू म्हातारीने बळजबरीने नरड्यात ओतले होते. काही वेळ विचारपूस करून मी जायला उठलो. “आता परत भेट नाय बाबा हुयाची! म्हणत तिने दोघांच्याही गालावरून हात फिरवले. बाहेर पडलो. बायकोला म्हणालो, “खोट्या हाडामासांचे यांत्रिक रोबोट तयार करणाऱ्या दुनियेत आता अशी माणसं तुला पुढच्या आयुष्यात कधीच भेटायची नाहीत.”

होय! सखू म्हातारीची ती शेवटचीच भेट ठरली. एकेकाळी जगण्याची प्रचंड उमेद असणारी आणि अखेरच्या काळात जगण्यालाच हरवून बसलेला सखू म्हातारीचा भक्कम बुरुज दीड महिन्यातच ढासळला. प्रचंड हळहळलो. अनेक प्रश्न डोक्यात गरगर फिरू लागले. सखू म्हातारीच्या घरातून त्या संध्याकाळी बाहेर पडताना तिनं गालावरून फिरवलेले खरबडीत हात हे साधे सुधे हात होते कि उन्हा तान्हात आठ बैलांचा नांगर धरलेले, दगडांच्या देशातील ते खरे खुरे राकट हात होते? तिनं दूध पाजून जगवलेल्या कमळीच्या सात पोरासारखी असंख्य तंत्रज्ञानानं काठोकाठ भरलेली नवी पोरं, तिच्या मयता भोवती गर्दी करून उभी राहिली असतील का? अख्या गावातल्या मेलेल्या मयतापुढे रात्रभर गहिवर घालून मडं जिवंत ठेवण्याचा आभास निर्माण करणाऱ्या सखू म्हातारीच्या मड्यापुढे शेवटी काळजातून कोण कोण रडलं असेल? अनेक प्रश्नांची डोक्यात गर्दी झालेली...पण उत्तरे होती कुठे??? ...

#ज्ञानदेवपोळ


Tuesday, February 13, 2018

वाडा चिरेबंदी

"आमच्या सात पिढ्यानी बसून खाल्लं तरी काय कमी पडायचं नाय! माज्या सुबरावला कुठं बँरीस्टर करायचा हाय!" असं जेव्हा मिशांना पीळ देत बापू म्हणायचा तेव्हा मला सात पिढ्या हि काय भानगड असावी ते नक्की कळायचं नाय. आमच्या लहानपणी बघावं तेव्हा रिकामं टेकड्या लोकांचा बापूच्या तीस खणी वाडयात राबता असायचा. बापू पान खाऊन पिंकदाणीत पिचकाऱ्या मारत अनेक पराक्रमाच्या गोष्टी सांगायचे. गांधीवधानंतर खेड्यापाड्यात अनेक ब्राम्हणांचे वाडे जाळले. त्यात बापूच्या शेजारचा भाऊ ब्राम्हणाचा वाडा पण जळाला. भाऊ ब्राह्मण गाव सोडून जाताना ह्यो जळका वाडा बापूनं विकत घेतला आणि त्याची पुन्हा नव्याने उभारणी केली. बापूचा वाडा गावाच्या मध्यभागी. वाड्याला भली मोठी दगडी चौकट. तितकाच उंचीचा कोरीव दरवाजा. जुन्या तटवजा भिंती. गावाच्या मध्यभागी उंचीवर हा दिमाखात वाडा उभा. वाड्याच्या बाहेरून घसरणीला लागलेलं सगळं गाव दिसायचं. एका महापुरात याच तीस खणी वाड्यानं साऱ्या गावाला आसरा दिलेला. वाड्याच्या बाहेर मोठा दगडी कडेपाट बांधलेला. या कडीपाटाला कधीकाळी बापूचा घोडा बांधलेला असायचा. बापू तरुणपणात शेता शिवारात या घोड्यावरून फिरायचे. अश्या एक ना अनेक गोष्टी बापू दिवसभर तरण्या पोरांना सांगत बसायचे. जग, माणसे कितीही काळासोबत पुढं गेली तरी बापू अजूनही त्याच इतिहास काळात.

बापू हे जन्मताच इरसाल व्यक्तिमत्व. अस्सल देशी बियाणंच म्हणा. रंगेलपणा तर बापूच्या नसानसात भिनलेला. पण गडी तापट. आता खेड्यात असा इरसाल माणूस म्हंटल कि त्याच्या अनेक करामती लोकांच्या तोंडी. बापूच्या अंगावर कायम पांढरा पोशाख, झुबकेदार पांढऱ्या मिशा आणि दोन्ही कानावर पिंजारलेला केसांचा पुंजका. तर अश्या या बापूच्या दोन बायका. शकुंतला आणि बकुळा. पहिल्या बायकोला काहीच मुलबाळ झालं नाही म्हणून बापूनं बकुळाला केली. बापू पिंक टाकत म्हणायचा, "आरं आमच्या शकुंतलीचं सारं खानदानच रोगाट तर तिला कशी पोरं बाळं व्हूयाची.” बकुळाला मात्र चार पोरी आणि अन सगळ्यात धाकटा संभाजीराव पोटाला आलेला. अन याच संभाजीरावाच्या पोटी जन्माला आलेलं बापुसारखंच इरसाल बियाणं म्हणजे एकुलता एक सुबराव.

वाड्यात एकुलता एक नातू जन्माला आल्यानं बापुचा या सुबराववर जीव बसलेला. सुबराव म्हणजे बापूच्या काळजाचा तुकडा. जेव्हा बघावं तेव्हा सुबराव बापूच्या खांद्यावर बसलेला दिसायचा. यात्रा जत्रा असू, कुणाचं लग्न असो, कुठल्या पाव्हण्याकडं जायाचं असो, बापू सुबरावला घेऊन हजर. सुबराव मोठा होऊ लागला तरी बापूची काय पाठ सोडायचा नाही. सुबराव माझ्यापेक्षा वयानं मोठा. गुरुजी आम्हांला सुबरावच्या घरी जाऊन त्याला शाळेला उचलून आणा म्हणाले कि आम्ही चार पाच पोरं बापूच्या वाड्याच्या दिशेने पळतच जायचो. वाड्यातल्या साखळीने बांधलेल्या लाकडी झोक्यावर बसून पिंकदाणीत लालभडक पानाची पिंक टाकीत बापू म्हणायचा, "आरं फुकणीच्यानो शिकून माणूस कवा सुधारलाय व्हय? शिकलेला माणूस कापल्या करंगळीवर पण मुतायचा नाय! मास्तरला म्हणावं त्यो गुऱ्हाळावर गेलाय काकवी आणाय! आज काय याचा नाय!" आम्ही माना हलवून माघारी वळालो कि पुन्हा मागून बापूचा आवाज. "मास्तरला म्हणावं जाताना वाड्यावरनं जरा काकवी घिऊन जावा सांच्याला! सांगशीला नवका!" आम्ही शाळेत येऊन मास्तरला बापूचा निरोप दिला की मास्तर बी खुश व्हायचे.

सुबराव नावाचं मला विशेष कौतुक वाटायचं. त्याच्या आख्या घराण्यात सगळे “राव” कसे काय जन्माला आले असतील हा मला नेहमी प्रश्न पडायचा. सुबरावच्या वाड्यात आणि मळ्यात खाण्याची कायम चंगळ असायची. त्यामुळे सुबराव सोबत आमचा हळूहळू चांगलाच दोस्ताना जमला. सुबराव खोडी काढण्यात आणि चोऱ्या करण्यात पटाईत. हळूहळू तो बापूच्या चंचीतले बिडीचे बंडल चोरून आणू लागला. ओढ्याला जाऊन अख्खा बिडीचा बंडल हा धूर सोडत एकटा संपवायचा. आम्हाला म्हणायचा, "शरीराला चांगलं असतया हे! तब्बेत आमच्या बापूगत हुतीया यानं!" असं काय बाय सांगून नुसती उरलेली थोटकं हा आम्हाला फुकायला द्यायचा. खेळात पण साऱ्या गल्लीत हाच राजा. गोठ्या खेळताना ह्यो गडी कायम नर. आम्ही मात्र सतत मादी. 

एखदा आम्ही वाड्यात गेलो तर बापू कुठेच नव्हते. सुबरावनं आईला विचारलं तर म्हणाली, "गेलं असत्याली रोजच्या ठिकाणावर!" मग सुबराव सोबत एका बोळातनं सुंदराबाईच्या घरापाशी गेलो. आत डोकावून पाहिलं तर बापूचं दोन्ही गुडघं उघडं करून सुंदराबाई तेल लावून चोळत बसलेली. सुबराव अचानक आलेला बघून सुंदराबाई म्हणाली, "मुडद्या ऐन वक्ताला आलास का रं घाण करायला!" तसा बापू जागचा उठला अन दातओठ खाऊन सुंदराबाईला म्हणाला, "टवळेss कुणाला गं मुडद्या म्हणालीस! अगं तुज्यासारख्या पन्नास रांडा ठेवीन अजून! आजपासनं लिपान लावलं तुला!" ताडकन उठून बापू सुबरावला घेऊन वाड्याकडं गेला. बापूच्या असल्या कितीतरी गोष्टी वाढत्या वयासोबत समजत गेल्या.

सुबरावच्या नादाला लागून आम्ही अनेक उद्योग करतोय हे बापाला समजलं. एखदा शाळत जाताना सुबराव रस्त्यात भेटला. म्हणाला चला मळ्यात. आम्ही तडक सुबरावच्या मळ्यावर. पोरगं शाळेत आलं नाही म्हणून मास्तरनं घरी पोरं पाठवली आणि बापाला सगळा उलगडा झाला. बाप थेट सुबरावच्या मळ्यावर आला. बाप जेव्हा मळ्यात आला तेव्हा आमचा पत्याचा डाव रंगात आलेला. बाप हळूच आला अन मागूनच पेकाटात चार पाच लाथा घातल्या. म्हणाला. "आय घाल्या मागच्या सात पिढ्यात कोण शिकलं नाय! अन तू बी ह्यो दिवटा जन्माला आलास व्हय! आता गावात ठिवित नाय तुला! परत गावाचं तोंड बघायचं नाय नायतर तंगड तोडून हातात दिन!" त्या दिवशी गाव तुटलं अन गावासोबत सुबराव मागं पडला.

काळानुसार पुलाखालून बरेच पाणी वाहून गेले. आता सुबरावच्या गाव आठवणी फिकट होत गेलेल्या. जुने सारे संवगडी काळजापासून दूर गेले. शिक्षणामुळे नव्या जाणिवा आल्या. नोकरी मिळाली. पुढं लग्न झालं. अधे मधे कधी गावच्या वाऱ्या व्हायच्या. तेव्हा कधी सुबराव पुढारी झालेचं समजलं. नंतरच्या फेरीत सुबरावनं आक्खं गाव झाडून खाल्लेचं समजलं. एका पावसात बापूचा काळानुसार जीर्ण झालेला वाडाही पडलेचं समजलं. कधी येता जाता एखांदा मित्र रस्त्यात भेटला तर सुबरावचे अनेक पराक्रम सांगायचा. एखदा आईला सुबराव विषयी विचारलं तर म्हणाली, बापू मेल्यावर भाड्यानं सारं ईकून खाल्लं! मळा गेला, शेतं गेली, बायका पोरं सुद्धा त्याला सोडून गेली!” 

एखदा जत्रा संपवून शहराकडे बायका पोरांना घेऊन, आमची सर्कस गावाबाहेरच्या फाट्याच्या दिशेने चाललेली. रस्त्यात किसानानी भेटली. तिच्याशी चार दोन गोष्टी बोलून झाल्यावर म्हणाली. "सुबरावनं पडक्या वाड्याचा दगुड बी ठेवला नाय! दगाड सुद्धा भाड्यानं ईकलं! आज्ज्यावर गेलं गाबडं!” मी सुन्न झालो. त्याचे आईवडील कुठे राहतात विचारल्यावर म्हणाली, "आय बा राहिलाय मळ्यात छपार घालून! घर लयाला गेलं बघ समदं!" मी किसानानीचा निरोप घेऊन वाट चालू लागलो. तर डोळ्यासमोरून सुबराव जायला तयार नाही. फाट्यावर पोहचलो. तर एका वडापमधून सुबराव भेलकंडत खाली उतरताना दिसला. दारू पिऊन फुल्ल टाईट. इच्छा असूनही मी त्याला आवाज देण्याचं टाळलं. पण त्याची सैरभर नजर माझ्यावर पडली आणि तो माझ्या दिशेने वळाला. बायका पोरांना गावाची जास्त सवय नाही. पण वाटा चालू ठेवण्यासाठी अशी अधी मधी घेऊन जावी लागतात. त्यात दारुडी दिसली की लांब घाबरून पळत्यात. म्हणून तो येण्याआधी मीच त्याच्या पुढं गेलो. म्हणालो. "काय हि अवस्था सुभा!" तर म्हणाला, "आssहाss राव म्हणायचं राव! दारू पेलो म्हणून काय झालं! या सुबरावाला तू ईसरलास!" मी म्हंटल, "सुबराव मी तुला कसा विसरलं! जुना दोस्त तू माझा!" तर म्हणाला "मग दोस्ताला शंभर रुपये दे! माहेरासनं बायका पोरांना आणायचं हाय!" मी पटकन जागचा हललो. म्हणजे बुडीतच कि पैसे. मी बायकोकडे पाहीलं तर तिनं नको म्हणून मान हलवली. मी त्याच्याकडं पहात म्हणालो, "सुबराव! तू खोटं बोलून दारूसाठी पैसे मागतोस! मी दारूला पैसे देणार नाही!"

माझ्या नकारावर तो चिडला. त्यानं माझ्या नजरेत नजर रोखली. म्हणाला, "आमचा बापू म्हणायचा, शिकलेला माणूस कापल्या कंरगळीवर पण मुतायचा नाय!" मी काहीच बोललो नाही. तो लटपटत खाली वाकला. खालचा एक दगड उचलला. उचलताना त्यानं माझ्याकडं पाहिलं. माझ्या बायकोकडं पाहिलं. माझ्या घाबरलेल्या चिमुकल्या पोरांच्याकडं पाहिलं. बायकोच्या काळजाचं क्षणात पाणी पाणी झालं. तिनं पोरांना जवळ ओढलं. पण त्याने तो दगड मला मारला नाही. माझ्या बायकोला मारला नाही. माझ्या चिमुकल्यानाही मारला नाही. उचललेला दगड त्याने उंच आकाशात भिरकावला आणि ओरडला, "बापूsss म्हणाला हुतास कि आमच्या सात पिढ्यानी बसून खाल्लं तरी काय कमी पडायचं नाय! आरं बघ वाकून खाली! वाड्याचा दगूड बी उरला नाय तुज्या!" त्याने पुन्हा दुसरा दगड उचलला. असेल नसेल तेवढ्या ताकतीने भेलकंडत पुन्हा आकाशात भिरकावला आणि मोठ्याने किंकाळला. "बापूsss बरबादी केलीस लका घरादाराची! नुसत्या गावच्या रांडा नासीवल्यास! तुझ्याss आयलाsss लावलाsss...!!!"

#ज्ञानदेवपोळ
प्रातिनिधिक फोटो, Credit Indian Frame

Wednesday, February 7, 2018

अलविदा केलेल्या आठवणी...

माहेरात येऊन चार दिवस उलटले तरी तो कुठेच दिसेना म्हंटल्यावर ती आणखी काळजीत पडली. त्याच्या आठवणीनं जास्तच व्याकुळ झाली. अखेर काल संध्याकाळी मागच्या गल्लीतनं हातात बैग घेऊन जाताना तिला अंधारात तो दिसला आणि मुद्दाम वाट वाकडी करून ती त्याला आडवी गेली अन आवाज दिला...
“रविंद्रss.”
“प्राजक्ताss.”
“कसा आहेस?”
“आहे बरा…तू कधी आलीस?”
“चार दिवस झालं.”
“बरं हाय का तुझं?”
“बरं नसाय काय झालं?”
“तसं न्हवं! सासरची माणसं हाईत का चांगली?”
“अजून तरी चांगलीच हाईत.”
“मग आहेस ना सुखात!”
“जसा तू आतून असशील तशीच मी पण आहे!”
...क्षणभर कोणीच बोललं नाही मग प्राजक्ताच म्हणाली,
“मला तू लवकर विसरलास!”
“हवं तर तसं समज आता!”
“अजून गेला नाही का राग?”
“राग कसला! तुझ्या आयुष्याचा तू योग्यच निर्णय घेतलास! बेरोजगार तरुणाशी लग्न करून तुला शेवटी पश्चातापच झाला असता!”
“तुझ्या नोकरीचं जमतच नव्हतं! मी तरी किती दिवस थांबणार रे!
“बरं… जाऊ का मी? एस.टी चुकेल माझी.
“कुठे निघालायस?”
“जायाचं पोटाच्या मागं हिंडत....”
“असं कोड्यातलं नको रे बोलूस! मिळाली नोकरी?”
“नाही अजून!”
“शहरात पोहचल्यावर आमच्या यांना भेट ना एखदा! ओळखीनं बघतील कुठेतरी?”
“तुझ्या संसाराच्या वळचणीखाली थांबून आयुष्याला पुन्हा दुख:ची अंघोळ घालायची नाही मला!”
“पण नव्या आयुष्यात मित्र बनून जवळ राहू शकतोस ना?”
“जुन्या नात्यांना नवी लेबलं लावून जगण्यापेक्षा फकीर बनून जगायला आवडेल मला!”
“पण छळणाऱ्या आठ्वणींचं काय?”
“चल विसरून जाऊ त्यांना! नाहीतर सीझर केलेल्या काळजावरचे टाके कधीच गळालेत! आता हे हि दिवस बरे वाटताहेत...”
...तो धपाधपा पावलं टाकत एका वळणावर अंधारात गुडूप्त झाला आणि ती जड पापण्यातून पुन्हा पुन्हा त्याला पहातच राहिली...

#ज्ञानदेवपोळ
प्रातिनिधिक फोटो 

Monday, January 29, 2018

मध्यरात्री पेटवलेली प्रेयसी

कित्येक वर्षानंतरही तुझ्या आठवणी
बंद खिडक्यांच्या फटीमधून शिरून
भयान रात्री माझ्या मेंदूला
छळू लागल्या तेव्हा मात्र
मी पेटून उठलो.
अखेर तुझ्या आठवणींचा खून करायचाच
मी निर्णय घेतला.
मग तुला कोंबलेली अडगळीतली
जुनी ट्रंक मी बाहेर काढली
मध्यरात्री सुनसान झालेल्या रस्त्यावर आलो
तर लुटून नेल्यागत शहर गप्पगार पडलेलं
आकाशाकडे वर पाहिलं तर
चांदण्यांनी डोळे टवकारलं
पळणाऱ्या झिपऱ्या ढगांना
मला पाहून हसू फुटलं
मी पुन्हा प्रचंड चिडलो.
काठोकाट भरलेली तुझ्या आठवणींची ट्रंक
रस्त्यावर एका क्षणात मी विस्कटली,
तू दिलेली प्रेमपत्रं, भेटवस्तू आणि
तुझ्या कवितांचे विखुरलेले कागद
या साऱ्यांची मिळून एक चिता रचली रस्त्यावर.
होळीच्या ढिगात ऊस उभा करावा
तशी तुझ्या तसबिरीला त्या चितेवर उभी केली
काडेपेटी काढली आणि त्या मध्यरात्री
मी तुला भर रस्त्यावर पेटवून दिली.
धडाधडा जळणाऱ्या तुझ्या चितेची उब घेता घेता
अर्धवट जळालेल्या कागदाच्या एका तुकड्यावर
नजर येऊन पडली
आणि तेथेच मी अडकलो -
त्यात तू लिहलं होतंस,
"निदान आता जाळलेल्या आठवणींचं ‘श्राद्ध’ तरी
पुन्हा घालू नकोस
नाहीतर आणखी गुंतून जाशील,
आणि नव्याने जळत राहशील
वर्षानुवर्षे....पुन्हा पुन्हा..."

#ज्ञानदेवपोळ

Tuesday, January 23, 2018

गोष्ट १६ एमएम सिनेमांची


पूर्वी गावागावात लग्नकार्ये, भंडारा, गणपती, यासारखे अनेक छोटे मोठे उत्सव साजरे व्हायचे. या कार्यक्रमात मनोरंजनाचे हमखास साधन असायचे ते पडद्यावरचा 16 एमएम चा सिनेमा. गावात रात्री पडद्यावर सिनेमा असला कि भर दुपारी पारापुढच्या दगडी दीपमाळेवर लाऊड स्पिकरचे जर्मनी कर्णे वर चढायचे. काही वेळातच लाऊड स्पिकरमधून पुकारण्याचा आवाज बाहेर पडला की गावासहित रानामाळात असलेल्या लोकांचे श्वास जाग्यावर थांबायचे. हात विश्रांती घ्यायचे. कान उभे राहायचे. स्पिकरच्या आवाजाने सारा आसमंत दणाणून उठायचा. झाडावरची पाखरं भुर्रकन हवेत उडायची. साऱ्या नजरा एका क्षणात गावाच्या दिशेला वळायच्या. "आज रात्री ठीक साडे नऊ वाजता मस्त मराठी चित्रपट सुळावरची पोळी" सिनेमाचे नाव सांगून झाले की पुढे हमखास आवाज निघायचा, "याल तर हसाल न याल तर फसाल सकाळ उठून शेजाऱ्याला विचारत बसाल". या आवाजाने शिवारात राबणाऱ्या हातांना जोर चढायचा. आज सिनेमा बघायला मिळणार म्हणून बायका दिवस मावळायलाच चुली पेटवून स्वयंपाकाला लागायच्या. म्हातारी कोतारी माणसं सुद्धा मिळेल ते खाऊन पाराच्या दिशेने सरकायला लागायची.

दिवस मावळून अंधार पडायला लागला की सर्वांचे डोळे एस.टीच्या थांब्याकडे लागायचे. फाट्यावरून जाणाऱ्या शेवटच्या एस.टीतून टाकीवाला बाबा उतरायचा. मोठया सुटकेस सारख्या त्याच्या पेटीत प्रोजेक्टर, पिशवीत रीळा, वायरबोर्ड, रिकामे चक्रे, वायरा, इत्यादी साहित्य. सिनेमा ठरवून आलेली चार दोन पोर ते सामान घ्यायला हजर असायची. अंधार वाढत जाईल तसा गावात लाऊड स्पीकर वरून पुकारणाऱ्या माणसाला जोर चढलेला असायचा. हि कला काही खास लोकांनाच जमायची. यांच्या ठराविक लयबद्ध आवाजाची सगळ्या कानांना सवयच झालेली. टाकीवाला गावात शिरताना दिसला की बारकी पोरं गल्लीबोळानं टाकीवाला आला म्हणत पळायची. ज्याच्या घरी कार्यक्रमानिमित्त सिनेमा ठेवलेला असायचा. त्याच्या घरी टाकीवाल्याच्या खास जेवणाची खास सोय.

तोपर्यंत इकडे पाराजवळ रिकाम्या पटांगणावर दोन मोठे बांबू जमिनीत ठराविक अंतरावर खड्डा काढून रोवले जायचे. दोन्ही बाबूंना ताणून पडदा बांधला जाई. दुपारी दीपमाळेवर चढवलेले जर्मनी कर्णे आता खाली उतरून या बांबूवर चढून बसायचे. पडद्याजवळ तोपर्यंत लहान पोरं एकमेकांना जागा मिळेल तेथे खेटून बसायची. घरातून लवकर बाहेर पडलेली म्हातारी माणसं पोती टाकून बसायची. बघता बघता सारं मैदान गर्दीनं फुलून जायचं. पडद्यापासून काही अंतरावर टाकीवाला प्रोजेक्टर मांडून तयारीला लागायचा. त्याला एक वर आणि खाली अशी दोन मोठी फिरणारी चक्रे जोडली जायची. वरचे चक्र रिळाणी भरलेले. तर खालचे रिकामे. वरच्यातून आलेली रीळ खालच्या चक्रात जोडली जाई. मशीनवाल्याचं पडद्यावर फोकस मारून सेटिंग सुरु झालं कि अंधाराचा फायदा घेऊन बारकी पोरं हळूच कुणाचे तरी पटके, टोप्या पडद्याच्या उजेडावर दिसेल असं उडवायची. लगेच "कुणाचं रं गाबडं हाय!" म्हणत शिव्यांचा भडिमार घुमायचा. दुपारपासून पुकारणारा गडी आता फडक्यात गुंडाळलेला माईक हातात घेवून आपल्या गावचे अमके अमके जेष्ठ यांच्या हस्ते नारळ फोडतील अशी शेवटची आरोळी देणार. तोपर्यंत कोणतरी डीपीत जाऊन सगळ्या खांबावरच्या लाईटी बंद करणार. आणि इकडे रिळांचा कर कर आवाज करीत टाकीवाल्याने प्रकाश किरण थेट पडद्यावर सोडले कि सिनेमा सुरु. कुंकू, पुढचं पाऊल, सांगते ऐका, मुंबईचा जावई, सोंगाड्या, पिंजरा, सामना, उंबरठा ते माहेरची साडी असे अनेक सिनिमे तेव्हा पडद्यावर लागायचे. 

चंद्रकांत-सुर्यकांत, जयश्री गडकर पासून स्मिता पाटील, अशोक सराफ, निळू फुले, रंजना, दादा कोंडके यांचेच हे प्रामुख्याने सिनेमे असायचे. दादा कोंडके किंवा अशोक सराफची एंट्री झाली की माणसं हसून हसून बेजार व्हायची. तर निळू फुले आले की बायकांचा शिव्यांचा भडीमार. एखादी म्हातारी अंधारतूनच, "आला बघ किरड्या!" म्हणून शिव्या हासडणार. मध्येच एखाद्या वेळी कोणतरी मुसमुसणार. गावात चार दोन बायका अश्या असणार कि अख्खा सिनेमा संपेपर्यँत यांची तोंड सुरूच. तर पडद्यावर मारामारी सुरु झाली की एखांदा म्हातारा "हाण अजून हाण!" म्हणून ओरडणारच. त्यात मोक्याची क्षणी टाकीवाल्याकडून हमखास रीळ तुटणार. मग एका दमात सगळी "आरं कट करू नकं रं! मागं घे मागं!" म्हणत पुन्हा कालवा सुरू. एक रीळ संपली की सिनेमा न थांबता दुसरी रीळ जोडणं हे फार हात चलाखीचं काम. यात काही टाकीवाले खास पारंगत. अशी न थांबता रीळ जोडून खेळ दाखवणाऱ्यास पुढची सुपारी हमखास मिळणार.

तर या सिनेमा बघणाऱ्यात काही लफडेवाले प्रेमिक हमखास असणार. असाच सिनेमाचा खेळ सुरु असताना खालच्या आळीच्या तानीला चिकटायसाठी माळावरचा किश्या पाताळ नेसून अंधारातून बायकांच्या घोळक्यात शिरलेला. बायकांना वाटलं परगावची एखांदी बाई सिनेमा बघायला आलेली असावी. अंधाराचा फायदा घेऊन किश्या तानीच्या अंगाला अंग लावून चिकटून बसलेला. किश्या म्हणजे महाबिलंदर गडी. नाना युक्त्या करणारा. पाताळ नसलेलं असल्यानं कुणालाही संशय आला नाही. चांगला अर्धा सिनेमा संपेपर्यंत अंधारात दोघांचा खेळ चाललेला. सिनेमाची मध्यांतर झाल्यावर ह्यो बी गडी बायकांच्या घोळक्यातनं शिरून लघवीला जाऊन आला. सिनेमा पुन्हा सुरु झाला. काही वेळ गेला. अन टाकीवाल्याच्या मागच्या बाजूनं अंधारातनं अचानकच आवाज आला, "तुझं मडं बसिवलं भाड्या! माझ्या चोळीला हात घालतुयास व्ह्य रं! आरं गड्याचा हात मला ओळखू ईना व्हय!" म्हणून धूरपा नाणी किश्याला बडवायला लागलेली. मध्यंतरानंतर तानीची जागा धुरपा नानीनं बळकावलेली. अन धुरपा नानाच्या जागी तानी बसलेली. त्यामुळे सगळा खेळाचा बेरंग झालेला. पण किश्या चलाख प्राणी. नेमकं काय झालय हे लोकांना कळेपर्यंत पाताळ सावरीत किश्या चार ढेंगात गावाशेजारच्या ओढ्यात गायब. लोकांना वाटलं हि बाईच पळतीय म्हणजे हिलाच कोणीतरी काय केलय. अश्या कित्येक किश्या आणि तानीच्या गोष्टी या 16 एम एम च्या सिनेमांनी खेड्यात घडवल्या. एक ना हजार गोष्टी. 

काळ बदलला. दूरदर्शन वर आठवड्यातून एखांदा मराठी सिनेमा दिसू लागला. पुढल्या रविवारी कोणता सिनेमा लागणार म्हणून आठ दिवस आधीच लोकं "साप्ताहिकी" सारखे कार्यक्रम बघू लागले. नव्वदच्या दशकानंतर बदलाचे वारे खेड्यावरुन वेगाने घोंगावू लागले. नासातून तंत्रज्ञानाने भरलेल्या उपग्रहाच्या सिगारेटी धूर ओकत आकाशात उंच उडाल्या. झाडावर बांधलेल्या घरट्यासारख्या कौलारू घरावर छत्र्या लोंबकळू लागल्या. अल्फा मराठी, ईटीव्ही सारखे मनोरंजनाचे शब्द नव्याने खेड्यातल्या डिक्शनरीत सामील झाले. हैद्राबादवरून रामोजीरावांनी सोडलेले ईटीव्ही मराठीच्या सिग्नलचे धूर कौलारू घरावरच्या छत्र्या पोटात ओढू लागल्या. या उपग्रह वाहिन्यांनी सिनेमा नजरेच्या टप्प्यात आणला. पडद्यावरच्या सिनेमांची क्रेझ विझू लागली. तालुक्याच्या टुरिंग टाक्या ओस पडल्या. गावात येणारे टाकीवाले फाट्यावरच्या एस.टी तून उतरताना दिसेनाशे झाले. दुपारपासून गाव दणाणून सोडणारा लाऊड स्पीकरवाल्याचा आवाज थांबला. पाराजवळ सिनेमा संपल्यावर उजाडे पर्यंत पडद्याच्या समोर झोपा लागलेली बारकी पोरं दिसेनाशी झाली. रात्रभर दोन जर्मनी करन्या मधून गावाला हसवत ठेवणारा अशोक सराफांचा आवाज विसावला. बायकांना मुसमुसून रडायला लावणारा पारासमोरच्या पडद्यावरचा जयश्री गडकरांचा अभिनय थांबला. निळू फुल्यांचे पडद्यावरचे राजकारण आता प्रत्यक्ष गावा गावातच शिरू लागलं. किश्या आणि तानी सारख्या प्रेमिकांच्या भेटीची ठिकाणं आठवणीत परिवर्तित झाली. टाकीवाल्या बाबाची मशीन श्वास विझवून कोपऱ्यातल्या अडगळीत कायमची विसावली. घरात जन्माला येणाऱ्या नव्या पिढ्यांना टाकीवाला बाबा आता जुन्या सिनेमांच्या गोष्टी शून्यात हरवून सांगू लागला. म्हणूनच मल्टिप्लेक्स, हॉटस्टार, प्राईम आणि नेटफिल्क्सवर सिनेमे बघणाऱ्या भविष्यातील पिढ्यांना काळजावर कोरलेला हा जादुई रिळांचा ठसा कधीच अनुभवता येणार नाही...
#ज्ञानदेवपोळ





Monday, January 1, 2018

जात्यात भरडलेला खंडेराव

खंडेराव खरं सांग...
तू ज्या उन्मादात रात्री दारूचे चार घोट
नरड्यात ओतून शहरातल्या रस्त्या रस्त्यांवरुन
नाचत होतास, बैलासारखा उधळत होतास
ते नाच गानं खरोखरचं होतं का?
खरं सांग खंडेराव...
रात्री पॅन्ट गळेपर्यंत पोरा पोरीत नाचताना
दूर गावाकडे तुझ्या माळरानातल्या शेताला
तुरीच्या शेंगाच लागल्या नाहीत
हि वेदना तुला आतून छळत होती कि नाही?
खंडेराव खरं सांग...
रात्री एफ सी रोडवर फुगे हवेत सोडताना
एखांद्या क्षणी शेतातला बोंड आळ्यानी
चिंध्यासारखा जागोजागी पोखरलेला कापूस
तुला मध्येच उडताना दिसला कि नाही?
खरं सांग खंडेराव...
रात्री व्हिस्कीचा ठसका लागल्यावर
दम्याने दिवसरात्र खोकणारा गावाकडचा मोडका बाप
आणि वेफर्स घशात विरघळताना,
वाळक्या भाकरी फोडणारी तुझी तुटकी आई
तुला शहरातल्या भर गर्दीत अंधारात दिसली कि नाही?
लपवू नकोस आतलं खंडेराव, खरं सांग...
तू जे देहभान हरवून नागासारखा रात्री फणा काढून डुलत होतास
उधळत होतास, उसना आव आणून मध्येच गर्जत होतास,
तेव्हा पस्तीशी गाठूनही
दुनियेतला एकही बाप तुझ्या गळ्यात पोरगी बांधेना,
हि आतली वेदना अंगावर घेऊनच
तू खोट्या उड्या मारल्यास कि नाहीस?
खंडेराव...
हि वर्षे बिर्षे तुझ्यासाठी कधीच बदलत नसतात
इथल्या व्यवस्थेचा आर्थिक गाडा चालवण्यासाठी
पळविलेली हि नुसती कॅलेंडरवरची पाने असतात.
मात्र तू,
वरीसभर साठणारी तुझ्या मेंदूतली “समृद्ध दु:खांची अडगळ”
अशी वर्षाच्या अखेरीस इथल्या रस्त्या रस्त्यांवर
सांडून रिकामा होत जातोस,
आणि जुन्यातून पुन्हा नव्यात घुसत राहतोस
इतकच...

#ज्ञानदेवपोळ

Friday, December 15, 2017

किसानानी

"आज जायाचा म्हणतुयास तर तेवढं वस्तीवरच्या किसानानीला भेटून ये! तू गावाला आल्यावर घरी पाठवून दे म्हणालीय! थकलीया आता बिचारी!" आईने असे सांगितल्या सांगितल्या मी पायात चप्पला घातल्या अन नानीच्या वस्तीची वाट चालू लागलो. वाट चालता चालता तरुणपणापासून  म्हातारपणापर्यंत जगलेली आख्खी किसानानी डोळ्यापुढे दिसू लागली. मला खुणावू लागली. तिच्यावर आता वाईट दिवस आलेत असं आईनं निघताना सांगितल्यामुळे तर मी अधिकच अस्वस्थ झालो. चालता चालता दोन ठिकाणी ठेचकाळलो. कित्येकवेळा मी लहान असताना आई मला या किसानानीकडे अंडी आणायला पाठवायची. गावात कुठे नाही पण या नानीकडे अंडी नक्की सापडायची.
नानीच्या दारात नेहमी चार म्हशी, दोन रेडकं, एक शेरडी, चांगल्या पन्नासभर कोंबड्या दिसायच्या. या नानीला सहा पोरी. अन सहा पोरींच्या पाठीवर नवसाने जन्माला लेला मारुती. आणि या मारुतीच्या जन्मानंतर काळाने उचललेला नवरा. एवढीच काय ती इस्टेट अंगावर घेऊन टेचात जगणारी किसा नानी मी लहानपणापासून पहात आलेलो. आता तुम्ही म्हणाल, “पदराला सात पोरं घेऊन बाई कशी जगली असल.तर किसा नानी जगली. अन पोरं सुद्धा जगवली. नुसत्या पोरीच पोटाला आल्यावर घराला दिवटा पाहिजेल. या नवऱ्याच्या हट्टापायी किसा नानीनं काय काय केलं सल.

तर तिनं दिवटा पोटाला यावा म्हणून सोळा शनिवार उपास केलं. नुसतं उपास करून थांबली नाही तर सोळा गावच्या सोळा मारुतीला पोरगा पोटाला येवूंदे म्हणून साकडं घातलं. आता परत तुम्हाला वाटल कि त्यात अवघड काय? पण हे सगळं तिने अनवाणी पायांनी पायवाटा, काटेकुटे तुडवत सोळा गावचं मारुती पालथं घातलं. एवढं सगळं केल्यावर मात्र दैवयोगाने म्हणा अथवा नशिबाने म्हणा पण तिच्या पोटाला मूल जन्मलं म्हणून त्याचं नाव मारुती.

या किसा नानीची वस्ती गावाबाहेरून शांत वाहणाऱ्या नदीच्या अगदी काठावरच. त्या वस्तीवर तिचं एक मातीचं दोन खणाचं घर. त्या घरात तिचा चिलिपिली घेऊन संसार. पावसाळ्यात नदी भरली कि नानीच्या घराला पाणी टेकायचं. नानी पदराला सात पोरं घेऊन अशा दिवसात रात्रभर जागरण करायची. खेड्यात कुत्र्या मांजराशिवाय, शेरडा म्हसराशिवाय घराला घरपण आहे असं वाटतच नाही. अगदी तसाच नानीचा सारा संसार या शेरडा म्हसरांनी जगविला. नानीच्या गोठ्याला कायम एक तरी दुभती म्हैस दिसायचीच. गोठ्यातलं दावं तुटू नये म्हणून नानीचा आपला जन्मभर खटाटोप चालू. पण पोरं वाढू लागली तसं पोटाचं हाल होऊ लागलं. दूधदुपत्यावर भागेना झालं.

पण नानी करारी बाई. मागं न हटणारी. आजूबाजूच्या चार गावाच्या बांधाला हाडं घासून घासून नानी पोरं जगवू लागली. रात म्हंटली नाय कि दिवस म्हटला नाय. पण उन्हाळ्यात नानीच्या हाताला काम नसायचं. मग पुन्हा पोटाचं हाल सुरु. त्यावरही नानीनं उपाय शोधून काढला. उन्हाळ्यात गावागावात लग्नसराई, यात्रा-जत्रा सुरु होतात. यात जेवणावळी उठतात. हि जेवणं बनविण्याचे काम पुरुष आचाऱ्याकडे असते. सुरुवातीला नानी या आचाऱ्याच्या हाताखाली कामाला जाऊ लागली. वरीस दोन वरीस गेलं. अन किसा नानी स्वताच आचारी बनली. तिला घरोघरी सुपाऱ्या मिळू लागल्या. त्यावर तिचं पोटपाणी पिकू लागलं. पोरांच्या पोटाला चार घास मिळू लागले. किसा नानीनं केलेल्या जेवणाला अशी चव येऊ लागली कि साऱ्या पंचक्रोशीत किसानानीचच नाव झालं. अर्थात हे सगळं पुरषाचं काम. खेड्यात अगदी आजही आचारी म्हणून पुरुषच दिसतात. ते बाईचं काम नाही अशी परंपरा. कारण अशी कामं प्रचंड अंगमेहनतीची. त्यामुळे बाईला यात स्थान नसायचं. त्याकाळी नानीनं यात स्थान मिळवलं. हजार माणसांचा स्वयंपाक केला तरी तो नानीकडून कधी बिघडला नाही.

लग्न, बारसं, जत्रा-खेत्रा, पूजा, पाठवण्या, अशा कित्येक जेवणावळीची कामं किसा नानी करू लागली. घरची कामं आटोपून नानी दिवस उगवायला कासोटा घालून खांद्यावर मोठे झारे, लांबलचक उलाथनी, परातणी, वगराळी गड्यागत खांद्यावर टाकून जेवणावळ असणाऱ्या घराकडे जाताना गल्लो गल्लीत दिसायची. चर काढलेल्या चुलवानापाशी जाळ घालत बसलेली नानी घामानं ड्बडबून गेलेली सायची. कधी कधी चरीवरच्या जाळावर रटरटत शिजलेल्या शिरा भाताच्या भल्या मोठ्या हंड्याना चार दोन गड्याना सोबतिला घेऊन खाली उतरताना दिसायची. कितीही पंगती उठल्या तरी नानीनं केलेला स्वयंपाक संपणार नाही कि त्याची चव बदलणार नाही. सारा जन्म नानीनं आचाऱ्याची कामे करून घरदार जगविलं. पोरं शिकविली. वाढविली. सहा पोरींची लग्नं केली. मारुतीचं लग्न तर दारात धूमधडयाक्यात लावून दिलं. आजही गावभर कुणाच्या घरात राबणुकीचं उदाहरण द्यायचं झालं तर ते किसा नानीचंच दिलं जातं.

दिवस मावळतीकडं निघाला होता. नानीच्या एक ना हजार आठवणीना अंगावर घेऊन मी नदी पार केली. किसानानीच्या घरासमोर पोहचलो. पण आता अंगणाची सारी कळा गेलेली. यावेळी तिच्या दारात अंगावर धावून येणारा तिच्यासारखाच तिचा करारी कुत्रा दिसला नाही कि नुसतच लोंबकळत वासे दिसणाऱ्या तिच्या गोठ्यात दुभत्या म्हशी दिसल्या नाहीत. छप्परातल्या मेढीला शेरडं दिसली नाहीत कि अंगणात इकडून तिकडे उड्या मारणारी करडं दिसली नाहीत. नाही म्हणायला मोडक्या गोठ्यात पडलेल्या डालग्याच्या भोवती चार दोन कोंबड्या फिरताना दिसल्या. मी उंबऱ्याजवळ गेलो. नानी सोफ्याला पोतं टाकून बसलेली. वयानुसार आता स्पष्ठ थकलेली दिसली. मला बघताच नानी जागची हलली. मी काही बोलायच्या आतच म्हणाली, "कसा वाट चुकलास बाबा! ये बस!" मी नानीजवळ टेकलो. म्हणाली, "मागच्या दिवाळीत यीचील वाटलं! तवा बी आला नायस! तुज्या आयला किती सांगावं धाडलं गावाव आला कि पाठीव म्हणून!" मी नानीच्या तब्बेतेची चौकशी केली. तिच्या साऱ्या पोरा बाळांची विचारपूस करू लागलो. तिच्या साऱ्या लेकी सुखात असल्याचं आणि अधे मधे येऊन तिला भेटून जातात असं कळालं. मग मी मारुती कसा आहे. गावी येतो का विचारू लागलो तर नानी बिनसली. म्हणाली, " त्येचं नाव सुदीक घिऊ नगस! त्येला आय मेलीया कवाच! घरची नगु झाल्याती त्येला!" मग मी मारुतीपाशीच थांबलो. तिथेच घुटमळलो. तर लग्न झाल्यापासून मारुती एकदाच गावी आल्याचं कळालं. तू एवढं लोकांचा बांध घासून त्याला शिकवलंस. वाढवलस मग तो नेमका असा का वागतोय हे तरी विचारलस का? तर माझा प्रश्न पकडून नानी म्हणाली, "पोरगं मस्त चांगलं हूतं रं पण त्याला बाईल चांगली नाय भिटली! चांगली शिकली सावरली म्हणून केली तर ठाणवीनं पोर नासीवलं बघ! दोन वरसात आय जिती हाय का मेलीय ते बी बघाय आलं नाय! बायकुचा बैल झाला बघ भाड्या!" मी हबकलोच.

तू गेलीस का कधी तिकडं? तू विचारलस कधी त्याला? असा का वागतोस म्हणून? तर म्हणाली, "थोरल्या पोरीबर बळबळच एकदा गेली बघ तिकडं! तर भाड्या चार शबुद बोलला बघ कसातरी! ते बी जीवावर आल्यावानी! आयं कशी हायस म्हणून सुदीक ईचारलं नाय! माणसाचा यंत्र झाला बघ भाड्या! रात उजाडली कि गावची एस.टी धरली बघ!" नानी स्वगत बोलल्यासारखी एकसारखी बोलत राहिली. नंतर खोल खोल आत कुठेतरी बुडत निघाली. मी नुसतं ऐकत राहीलो. साठलेल्या नानीला रिकामं करत राहिलो. नानी काय बाय बोलतच राहिली. नंतर नंतर मलाच विचारू लागली, "मारुती असा का वागत असल रं? त्याला आपलं घर, आपलं गाव, आपला गोतावळा का नकोसा झाला झाला असल? तुमी शिकल्या सवरलेली पोरं अशी का वागता रं? का तुमाला तुमचा जीवघेणा भूतकाळ नकू वाटतोय? तुमी तुमच्या जुन्या दारिद्र्याला का लपवू पाहताय? सांग माझं चुकलं तरी काय? मला काहीच कळेना. शब्दच फुटेना. तिच्या प्रश्नांना माझ्याकडे उत्तरे होतीच कुठे?

अंधार पडून बाहेर चांगलाच काळोख दाटला. मी जायला निघालो. नानी भिंतीचा आधार धरून उठली. तिचे गुडघे काळानुसार आता तिला साथ देत नव्हते. धरपडत आतल्या खोलीत शिरली. अन पिशवीतून काय तरी घेऊन आली. म्हणाली, "दहा बारा देशी अंडी हायती! आता कोण हाय बाबा खायला! अन तुला दुसरं द्याला तरी माझ्याकडं आता उरलय तरी काय? नको नको म्हणत असतानाही तिनं दिलेली पिशवी हातात घेऊन मी उंबऱ्याबाहेर पडलो. तर डोक्यात प्रश्न. कासानानीनं हे सगळं जगणं कसं काय पेललं असेल? कशाच्या बळावर हे तिनं सोसलं असेल? तिच्या जगण्याच्या प्रेरणा तरी कोणत्या असतील?  मला न कळणाऱ्या अश्या कोणत्या बळावर ती  जगत असावी? शेकडो प्रश्न. मी तिचा निरोप घेतला. तिला पुन्हा पुन्हा म्हणायचं होतं, "सांग माझं काय चुकलं!" पण हे सगळं ती नुसतच आतल्या आत म्हणत राहिली. मी चालू लागलो. माघारी वळून बघण्याचं धाडसच होईना. कारण ही गोष्ट एकट्या किसानानीची नाहीच मुळी. तर घराघरात जगणाऱ्या शेकडो किसानानींची ही गोष्ट आहे. जगात अशा कित्येक नानी रोज स्वतःला बळी देत असतील. हा कशाचा परिणाम म्हणायचा? बदललेल्या काळाचा कि चटक लागलेल्या शहरी जगण्याचा? अनेक विचारांची डोक्यात घुसळण सुरु झाली. काळोख चांगलाच दाटू लागला. नदीकाठला रातकिडे ओरडू लागले. नदीच्या झाडीतून दूर दिसणारा 'मारुतीच्या' देवळाच्या कळसावरचा दिवा लुकलुकू लागला. मला काहीही करून उद्या दूर सिमेंटच्या जंगलात पोहचायचं होतं. मारुतीसारखंच तिथल्या यंत्रमानवात मला मिसळायचं होतं. या क्षणी माझ्यात असलेला माणूस तिकडे नेऊन यंत्रमानवात विसर्जित करायचा होता. पायाची गती वाढवली. समोर अंधाराचा ढीग पडलेला. कापीत निघालो. तोडीत निघालो. पण डोक्यात नानीचा निरोप घेताना तिने सांगितलेलं शेवटचं वाक्य अजून घुमतच होतं - "त्येला म्हणावं कायमचं गाव इसर! आय इसर! सारी दुनिया इसर! पण निदान माज्या माघारी बहणीसनी तरी ईसरु नगोस! त्यास्नी माहेरात तुज्याशिवाय कोण नाय!"

#ज्ञानदेवपोळ 
फोटो सौजन्य: shutterstock.com