Thursday, September 28, 2017

नाना मास्तर



सदानंद परवा पुण्यात भेटला. म्हणाला, नाना मास्तर गेले. मी हळहळलो. गप्प झालो. भर गर्दीत अख्खा नाना मास्तर डोळ्यापुढं उतरला. शहरातल्या सिमेंटच्या रस्त्यावरून मी आयुष्याला पळवीत असताना दूर गावाकडची कितीतरी माणसं आजवर अशी गळून पडलेली. काही कायमची नजरेआड होत गेलेली. नाना मास्तर त्यापैकीच. नाना मास्तर म्हणजे एकेकाळी गावची शान. निदान आमच्यासाठी तरी. नाना मास्तरचा केवढा दरारा. स्वातंत्र्याची पहाट व्हायच्या आसपास नाना मास्तरचा सूर्य आमच्या गावात उगवलेला. गरिबीत जन्मला. गरिबीत वाढला. शिकलासुद्धा गरिबीतच. . निस्वार्थी माणूस. दिलदार मनाचा. गरिबांची पोरं मास्तरनं पदरमोड करून शिकवली. शिकणारी सुद्धा ओढून नेऊन शाळेत बसवली. आडल्या नडल्याला मदत करावी तर मास्तरानच. आखाडात पावसाची उभी धार सुरु असावी. नदीचं पाणी पुलाला लागलेलं असावं आणि अशावेळी गरीबाघरच्या अवघडलेल्या बाईला कळा सुरु व्हाव्यात. कुणीतरी मास्तरचं दार वाजवावं. आणि मास्तरनं क्षणात गाडी जुंपून तालुक्याचा दवाखाना गाठावा. कुणाचा भांडण तंटा मिटवावा तर  मास्तरानीच. अथवा कुणाच्या वाटपात मध्यस्ती करायची असो. मास्तरला बोलावणं गेलं नाही असं कधी झालं नाही. पांढरा नेहरू सदरा, धोतर आणि डोक्यावर टोपी चढवून मास्तर हजर असायचे. सुखात हजर असायचे तसे एखांद्याच्या दुःखात सुद्धा असायचे. दिवाळी आली कि भावकीतली एखांदी नवीन लग्न झालेली लेक दिवाळीला आणायची असायची. मग मास्तरांचा मुराळी व्हायचा. बैलगाडी जुंपायचे. दुरड्या गाडीत चढवलेल्या जायच्या. वेस ओलांडून मास्तरची गाडी बाहेर पडायची. तिकडे नव्या लेकीचे डोळे मुराळ्याच्या वाटेकड लागलेले असायचे. मास्तर या सगळ्या कसरती अगदी सहजपणे करायचे. मास्तर कधी पंढरपूरला जाऊन आले कि घरी बारस घालायचे. हातात पिशवी घेऊन गल्लीभर बुक्का लावीत फिरायचे. दारात पंक्ती उठवायचे. शाळेच्या पोरांनाही जेवायला घालायचे. पण उभ्या आयुष्यात गावाचं राजकारण कधी मास्तरांना समजलं नाही. आणि मास्तरचं समाजकारण कधी गावाला समजलं नाही.

मास्तरांनी काय नाही शिकवले. इतिहास शिकवला, भूगोल शिकवला, टिळक, फुले, गांधी,  शिवाजी, बाबासाहेब शिकवले. किती महापुरुषांच्या गोष्टी मास्तरांनी शिकवाव्यात. एक नाही हजार गोष्टी. शेकडो आठवणी. आपल्या हाताखाली शिकलेली पोरं शहरात नोकरी करतात याचा किती अभिमान मास्तरला वाटावा. कुणी रस्त्यात आपला विद्यार्थी भेटला तर  त्याचा किती आनंद व्हावा मास्तरला. मागच्या वेळी वाट वाकडी करून मास्तरांना भेटायला गेलो. तर मास्तर जुन्या घरात नव्हतेच. साऱ्या गावाच्या वाटण्या करणाऱ्या मास्तरांची पोरांनीच वाटणी केल्याचं समजलं. थोरल्या सुनेच्या घरात एका कोपऱ्यातल्या कॉटवर मास्तर झोपलेले. मी जवळ गेलो. आवाज दिला. ओळख सांगितली. मास्तरांना केवढा आनंद व्हावा. पण अंगाची सगळी रया उडून गेलेली. आवाज क्षीण झालेला. धरपड्त उठलेले. जुन्या नव्या आठवणी हळुवार उकरून झाल्या. नव्या जुन्या पिढ्यांची सांगड घालताना मास्तरांची दमछाक स्पष्ट जाणवलेली. माझ्या अगोदर त्यांनीच विचारलं, "बरं हाय न्हवं तुझं!" मी हो म्हंटल्यावर तुमचं बरं हाय म्हणजे आम्ही सुखी बघा!" असं मास्तर म्हणाले. असल्या समाधानावर मास्तर कसे काय जगत होते. दुसऱ्यांच्या सुखावर सुद्धा माणसं कशी काय जगत असतील. पडलेला प्रश्न डोक्यात घेऊन मी जायला निघालो. शुन्यात बघत मास्तर म्हणाले, "आता परत नाय भेट व्हायची!" होय! अखेरचेच शब्द होते ते...

...सदानंदचा निरोप घेऊन मी रात्री घरी परतलो. अंथरुणावर कलंडलो. रात्रभर नुसती तळमळ. डोळाच लागेना. काही माणसांचं मोठेपण कळायला त्यांचा मृत्यूच का व्हावा लागत असावा. काही केल्या मास्तर डोळ्यापुढून जाईनात. अनेक प्रश्नांनी डोकं उठलं होतं. पण उत्तरे होती कुठे? मास्तरांनी शिकवलेली कितीतरी पोरं डॉक्टर, वकील, इंजिनिअर झाली असतील. ध्येयपोटी काही बिनपगारी मास्तरसुद्धा बनली असतील. जगण्याच्या जीवघेण्या धरपडीत सगळी मास्तरला आता विसरून गेली असतील का? शेवटच्या काळात मास्तरला काय काय आठवलं असेल? साऱ्या दुनियेची पोरं आपण शिकवली. पण स्वतःची पोरं शिकली नाहीत याची खंत शेवट्पर्यंत मास्तरला छळत राहिली असेल का? कित्येक जणांनी आपल्या व्यावहारिक भोळेपणाचा फायदा घेत हातउसने करून बुडवलेले पैसे याबद्दल मास्तरला काहीच वाटले नसेल का? अमुक तमुक विकास केला म्हणून चौकाचौकात ब्यानरवर झळकणाऱ्या मिसरूड फुटलेल्या पोरांसारखं मास्तर मृत्यूनंतरही पोस्टरवर का झळकले नसावेत? अनेक प्रश्न आहेत पण उत्तरे नाहीत.
 
शेवटी, "इथून पुढे गावात कुणाचं चांगलं उदाहरण द्यायचं झालंच तर नव्या पिढ्यांना ते नाना मास्तरचं दिलं जाईल का?
#ज्ञानदेवपोळ
प्रतीकात्मक फोटो


Sunday, September 10, 2017

हिरवा चुडा

गावावर पसरलेल्या सावल्या लांब जाऊन एकमेकात जाऊन मिसळल्या. गुरं माणसं गावाकडं परतु लागली. दिवसभर भकास पडलेल्या गावाला जागेपणाची कळा आली. काही वेळात कडूसं मावळून गेलं. हलक्या पावलानं गावात अंधार शिरला. रस्त्यावर लागलेले दिवे वगळता नजरेच्या टप्प्यातलं दिसायचं बंद झालं. गावातल्या सगळ्या गाड्या परतल्या तरी बापलेक रानातून अजून गाडी घेऊन कशी काय आली नाहीत म्हणून भागवत अण्णाची चंद्रभागा ओसरीला येऊन रस्त्याकड नजर लावून बसली होती. तर चार दिवसापूर्वी ठरलेलं आपलं लग्न या महिन्यात होणार या आनंदात पंधरावी शकलेली सुगंधा चुलीपुढं भाकऱ्या थापत बसली होती. वैलावर आमटी रटरटत होती. मधीच आईबाप खर्चाचा मेळ कसा घालणार या काळजीनं ती तव्याकडं पचणाऱ्या भाकरीकड नुसतीच बघत होती. इतक्यात खाल्लीकडच्या गाडीरस्त्यानं बैलांच्या गळ्यातल्या घंटीचा आवाज होऊ लागला. घराच्या ओढीनं चवळ्या पवळ्या गाडी गोठ्याला घेऊन आले. सुभाषनं गाडी सोडली अन बैलं दावणीला बांधली. "इतका येळ का वं लागला आज! अण्णाच्या हातात पेंडीची घमेली देत चंद्रभागा म्हणाली. "अगं सगळा येडा काढला आज! फकस्त वरची ताल कुळवायची राहत व्हती म्हणलं पुन्हा बैलं मिळायची नाहीती! म्हणून उशीर लागला आज!"
 सुभाष वैरणकाडी करून आणि बैलावरून हात फिरवून सोफ्याला बसलेल्या आयबापाच्या जवळ येऊन बसला. कुणीच कुणाशी बोलेना. इतक्यात पवाराची गजराबाई आली अन भीतीला टेकून बसली. अण्णाकड बघत म्हणाली, "मग कसं करायचं ठरविलय! सुगंधाचं लगीन तर पंधरा दिसावर आलंय! कर्ज नायच मिळायचं म्हणताय कुठं!" अण्णा मान वर करून म्हणाले, "अंग सगळं प्रयत्न करून झालं! पाव्हणं रावळ बी करून बघितलं! हिचं डाग मोडून पोरीला नवं करता येतय! पण हुंडा, धडूतं, भांडीकुंडी कशानं करायची!" इतक्यात चंद्रभागा म्हणाली, "मी म्हणतेय बैलं यिकुया! या साली भाडयानं करू शेती! अन सालभर राबून पुढच्या सुगीला नवी जोडी घिव!" शेवटी अण्णा म्हणाले, “जमीन ईकून बी परत आपल्याला मिळायची न्हाई! पण बैलं यिकायला मनच धजवंना झालंय बघ!" पण मन मोठ्ठ करायला पाहिजेल. असं नोकरीवालं स्थळ पोरीला परत मिळायचं नाय! बैलं आज ना उद्या येतील दावणीला! पण लगीन पार पडाय पाहिजेल!असं घरातली सगळीच म्हणल्यावर शेवटी खरसुंडीच्या भरलेल्या यात्रेत बैलं विकायचं फायनल ठरलं.

जेवण खाणं झाली. पण टोपल्यातल्या अर्ध्या भाकरी तशाच शिल्लक राहिल्या. अण्णा रातभर या कुशीवरून त्या कुशीवर तळमळत राहिले. शेतात राबताना बैलं सारखी डोळ्यापुढं येऊ लागली. मातीत शिंगानं उकऱ्या काढताना दिसायला लागली. दिवसभराच्या कामानं मध्यान रातीला कधीतरी अण्णाचा डोळा लागला.

पहाट झाली. गजराबाईचा कोंबडा ओरडला. भागवत अण्णाच्या घराला जाग आली. अण्णानं उठून बैलासनी अंधारातच कडबा घातला. सुभाषनं गोठा झाडून शेण उकिरड्यावर टाकलं. सुंगधाना स्टो पेटवून गडबडीनं कणिक मळून चपत्याला तवा ठेवला. चंद्रभागानं बाहेरच्या चुलवानावर बापलेकास्नी अंघोळीला पाणी ठेवलं. बापलेकानी अंघोळा उरकल्या. सुभाषनं चहा चपाती खाल्ली. पण अण्णाला घास उतरेना म्हणून नुसताच घशात चहा ओतला. सुगंधानं दोन दिवस पुरतील इतक्या चपात्या अन भजी एका गठुळ्यात बांधून दिली. रांजणातली एक मोठी पाण्याची बाटली भरून सोबत दिली. अण्णांनी गोठ्यातल्या बैलांच्या मेका पिशवीत घातल्या. पण चवळ्या पवळ्याचं कासरं सोडताना अण्णाचं हात पाय कापायला लागलं. शेवटी अण्णांना बाजूला करत सुभाषनं बैलांचं कासरं सोडलं. चवळ्या गोठ्यातनं लगीच बाहेर आला. पण पवळ्या बाहेर येईना. पवळ्यावर अण्णाचा पहिल्यापासून लई जीव. घरच्या गाईचं वासरू. जन्मापासून संभाळलेलं. घरच्या पोरास्नी रतीब न लावता पवळ्याला दुधाचा रतीब घातलेला. गाईची चारी थानं पवळ्यासाठीच ठेवलेली. अण्णाचं डोळे पहाटेच्या अंधारात भरून आलं. अखेर चवळ्या पवळ्या घरापुढच्या अंगणात आले. शेवटचं शेणाचे पव अंगणात सोडले. चंद्रभागानं तांब्यातून आणलेलं पाणी बैलांच्या पायावर ओतलं. आणि चपातीचं दोन दोन घास बैलासनी भरीवलं. अण्णानं सुगंधाच्या हातातला गुलालाचा डबा हातात घेऊन चवळ्या पवळ्याच्या वशिंडाला आणि कपाळाला लावला. पुढं उभा राहिलेल्या सुभाषनं कासऱ्यानां जोर दिला. बैलं जागची हलली. चंद्रभागा ड्बडबल्या डोळ्यांनी अंधारात बैलांच्या पुढं हात जोडून म्हणाली, "आम्हाला माणसात आणलत बाबांनो तुम्ही! पोटाला काय बी कमी पडू दिलं नाय आमच्या! चांगल्या खात्या पित्या घरात जावा बाबा!" चवळ्या पवळ्याला नेहमी बैलगाडीची सवय असल्यानं रिकामं चालायला बैल पाय उचलत नव्हते. पण बाजाराच्या गडबडीनं सुभाष रस्त्याला लागल्यावर बैलांना दामटू लागला. अजून पुरतं उजाडलं नव्हतं. पायखालचा गाडीरस्तादेखील नीट दिसत नव्हता. अण्णा डोक्यात चाललेल्या विचाराच्या कल्लोळानं वाटेचं भान विसरत होते. एखाद्या जागेवर ठेचकाळत होते. क्षणात स्वतःला सावरीत होते.

दिवस उगवायला बालवाडीची शिव लागली. सूर्य लाल गोळा घेऊन वर आला. एखांद्या ठिकाणी दिसणाऱ्या रानातल्या पिकावरून भोरड्यांचे थवेच्या थवे उडू लागले. एखांद्या राखण्याने हाकलले कि पुन्हा दुसऱ्या पिकावर जाऊन उतरताना दिसत होते. खरसुंडीचा बैलबाजार अजून चार पाच कोस दूर होता. सूर्य वर वर सरकू लागला. पायाखालची वाट मागे पडत होती. ऊन जोरकस तापायला लागलं. रस्त्यावरचा फुफाटा अण्णाच्या पायात शिरून चटके बसते होते. दुपार झाली. वारं विसावलं. उन्हानं अंग नुसतं शिजून निघत होतं. उन्हाखाली शिवार तापून निघत होता. नजर जाईल तिकडं नुसत्या उन्हाच्या झळा दिसत होत्या. सुभाष बैलासनी काय थांबवायचं नाव घेईना म्हंटल्यावर मागं चालता चालता अण्णा म्हणाले, "गड्या या ओढ्यावर थांबूया आता! कॅनालचं पाणी बी हाय वड्याला! बैलांसनी बी विश्रांती मिळल! पाणी बी पित्याली!" सुभाषनं ओढ्यात चवळ्या पवळ्यासनी पाणी पाजलं अन करंजीच्या झाडासनी गवत बघून बांधलं. डगरटीवर जांभळीच्या झाडाखाली सावलीत बापलेक येऊन बसले. सुभाषनं चपात्याचं गठुळ सोडलं. उन्हानं चपात्या आखडून गेल्या होत्या. दोघांनी घास घास खाल्ला. पाण्याचा एक घोट पिऊन ओढ्यात बांधलेल्या चवळ्याकड बघत अण्णा म्हणाले, "गड्या चवळ्या किती पर्यंत विकल रं!" अण्णाचं वाक्य पुढं रेटीत सुभाष म्हणाला, "चाळीस हजारापर्यंत तरी जाईल कि वं!" अजून वाढला तर मी म्हणतुया पवळ्याला ठेवावा! गड्या अशी बैलं मिळायची न्हायती परत! दावणीला एक बैल असला मजी आपोआप दुसरा बी ईल!" "अण्णा समदं खरं हाय पण लाखभर खर्च हाय आपल्याला लग्नाचा!" सुभाषच्या या बोलण्यावर अण्णा पुन्हा हताश झाले आणि शून्यात हरवून गेले.

खरसुंडीच्या बाजारात पोहचायला चार वाजले. बाजारात बैल चिक्कार आलेले. जिकडे तिकडे बैलांची गर्दी. सगळीकडे दलाल अन व्यापारी फिरत होते. माळरानावरच्या एका मोकळ्या जागेवर अण्णांनी पिशवीतल्या लोखंडी मेका बाहेर काढल्या. जवळ पडलेल्या दगडानं त्या जमिनीत खोलवर ठोकल्या. सुभाषनं मेकास्नी बैल बांधले. मागच्या अंगाला एका शेतकऱ्यानं बैलगाडी भरून ओली मका विकायला आणली होती. अण्णानी कवळा भरून मका विकत आणली. सुभाषनं ती बैलाभोवती टाकली. भुकेच्या तडाख्याने चवळ्या ओल्या मकेवर तुटून पडला. पण पवळ्या तोंडात ताटं धरून पायानं नुसतीच माती उकरीत बसला. बाजारात बैल खरेदी करणारे शेतकरी कमी अन व्यापरीच जास्त फिरत होते. अण्णा मागच्या बाजूला एका रिकाम्या बैगाडीला टेकून बसले होते. गिऱ्हायके येत होती. बैलाभोवती फिरत होती. काहीवेळ थांबत होती. सुभाष गिऱ्हाईकांना बैलांच्या गुणाविषयी तोंडभरून सांगत होता. नांगरणी, कुळवट, पेरणी, रासणीला जोडी कुठे पण कशीही जुंपली तरी चालते हे पुन्हा पुन्हा नव्याने सांगत होता. पवळयाच्या पाठीवर हात फिरवून "ह्यो आपल्या घरच्या गाईचा खोंड हाय बरका!" म्हणून सांगायचा. पण बेरकी व्यापारी लोकं रुपात जोडी मार खातेय म्हणायचे अन पुढे जायचे.

हळू हळू अंधार पडू लागला. व्यापारी फिरायचे बंद झाले. ताडपदरी टाकून तयार केलेल्या हॉटेलच्या भट्ट्या पेटू लागल्या. सुभाष अण्णांच्या मागच्या बाजूला येऊन जवळ बसला अन म्हणला, "काय बी करून उद्या बैल यिकायला पाहिजेल! परवा सुगंधाची धडूतं घायची हायत! मुहूर्त चुकवून चालायचा नाय!" अण्णा क्षणभर गप्प बसले अन म्हणाले, "व्हय पण मर्दाच्या बघतुयास न्हवं किती पाडून मागत्याती ती! सोन्यासारखी बैलं हायती आपली! सत्तर हजार तरी याला पाहिजेल बघ! वरच्या तीस हजाराचा किडूक मिडूक विकून कसातरी मेळ घालू! अन हे बघ काय बी झालं तरी व्यापाऱ्याला आपली बैलं यिकायची नायत!" शेतकऱ्याच्या दवणीलाच यिकायची!". काळोख चांगलाच पसरू लागला. सुभाषनं शेजारच्या शेतकऱ्याकडून घमेलं अन घागर घेऊन यात्रा कमिटीने ठेवलेल्या टाक्यातलं पाणी आणून बैलं पाणी पाजून घेतली. कडब्याच्या पेंढ्या विकत आणून चवळ्या चवळ्या पुढं टाकल्या. शेणाचे पऊ मागे सारले. पाठीवरून हात फिरवला. बैलांनी शेपूट हलविले. माणसं शिदोऱ्या सोडून जेवू खाऊ लागली. कोणी विकतचं पिठलं भाकरी आणून खाऊ लागलं. सुभाषनं सकाळचं गठुळ पुन्हा सोडलं. अण्णा वाळलेल्या चपतीचं तुकडे मोडून खाऊ लागले. मघापासून बैलबाजाराच्या मध्यभागी असलेल्या तंबूतील लाऊड स्पीकरवर पुकारणाऱ्या पोरानं पडद्यावर तंबूत "हिरवा चुडा" सिनेमा अखेर सुरु केला. काहीजण कणातीकड तिकीट काढायला गेली. उरलेली माणसं बैलांच्या मागे पुढे, बैलगाडीच्या खाली फाटकं तुटकं अंथरून कलंडू लागली. सुभाष एका बैगाडीखाली निजला. अण्णा बैलांच्या मागं अंधारात लेकीच्या हातावर "हिरवा चुडा" चढणार या विचारात डोळे उघडे ठेवून पडले.

दिवस उगवून चांगलाच वर आला. शेणघाण आणि वैरणकाडी उरकून अण्णा मागच्या बाजूला बैलगाडीच्या चाकाला टेकून बसले. गिऱ्हायके फिरू लागली. व्यापारी जवळ आले कि सुभाष ठरल्याप्रमाणे लाखाच्या आत जोडी द्यायचीच नाय म्हणून सांगू लागला. मग व्यापारी झाकून ठेवा जोडी म्हणून पुढच्या बैलांकडे निघून जायचे. इतक्यात दोन शेतकरी आले आणि बराच वेळ बैलांच्या अवती भोवती फिरत राहिले. सुभाष औत वढायला जोडी कशी तरबेज आहे ते सांगू लागला. अखेर गिऱ्हाईक खाली बसले. जोडी पसंत पडली. फायनल बोलणी सुरु झाली. गिऱ्हाईक साठ हजारावर ठाम राहिलं. पण ठरल्याप्रमाणे अण्णा पंच्याहत्तरच्या आत जोडी द्यायची नाही असे म्हणाले. शेवटी सत्तरला व्यवहार पक्का झाला अन सदऱ्याच्या आतल्या बंडीत हात घालून अण्णानी तंबाखूचा बटवा काढला. बैल विकलेल्या शेतकऱ्याकडे बटवा पुढं सरकावीत अण्णा म्हणाले, "खावा पाव्हणं आता तंबाखू चिमट चिमट!" पण खरेदीदार म्हणाला, "आव मला कसलच व्यसन नाय बघा! सगळं गाव मला नावाजतय!" मग दुसऱ्या शेतकऱ्याकडे बघत अण्णा म्हणाले, " तुम्ही कुठलं वं! कि यांचं दोस्त म्हणायचं!" तर तो दुसरा म्हणाला, "आमी यांचं पैरकरी हाय जी!" "असं व्हय! मग तुम्ही तरी खावा!" म्हणत अण्णानी तंबाखूचा बटवा इकडून तिकडे सारला तर तो दुसरा पैरकरी पण म्हणाला, "तंबाखू सोडा पण साधं सुपारीचं खांड सुदीक तोंडात घालीत नाय आपण!" अचानक भरून येऊन वळवाचा ढग बरसावा तसा अण्णा एकदम बरसले, "आपला सौदा मोडला! आरं माणस हाय का भुतं! तंबाखू नाय का पान सुपारी खात नाय तुमी! म्हणजी तुमी एखदा औत जुंपलं म्हंजी माझी बैलं मेली तरी थांबवायचा नाहीसा! तंबाखू खायच्या नादानं का होईना माणूस घटकाभर चालू औत थांबीवतं! मग बैलासनी बी आराम मिळतु का नाय सांगा बरं! उठा अन तुमचा रस्ता धरा बाबानू!"

दुपार उलटली तरी दुसरं गिऱ्हाईक काही येईना. सगळी व्यापारी लोकंच मागू लागली. अखेर पाच वाजायला एक शेतकरी गिऱ्हाईक आलं. अण्णांनी बरीच त्याच्या शेतीची माहिती घेतली. त्याला थोडीच शेती होती. शेतात ओली वैरण पण होती. आणि बैलांवर प्रेम असणारा शेतकरी असल्यानं बराच वेळ बोलाचाली करून पासष्ट हजाराला व्यवहार ठरला. सकाळच्या व्यवहारापेक्षा पाच हजार कमी येऊन सुद्धा अण्णांनी चवळ्या पवळ्याला अखेर विकले. पावत्या होईपर्यंत अंधार पडू लागला. दोघांनी चवळ्या चवळ्याच्या अंगावर गोंजारत हात फिरवले. सुभाषनं पैसे मोजून घेऊन अण्णांच्या समोर ठेवले. पण अण्णा शून्यात हरवले. सुभाषला ते तुझ्याजवळच असुंदे म्हणाले. आजची रात कोसभर अंतरावर असलेल्या वाडीच्या बहिणीकडे थांबू अन सकाळ पहिल्या गाडीने आपल्या गावाला निघू असे अण्णा सुभाषला म्हणाले. सुभाषने होकार दिला आणि नोटांचे बंडल घेऊन चालू लागला. अण्णांनी रिकामं कासरं हातात घेतलं. शेवटचं चवळ्या पवळ्याकड मागं वळून बघितलं. बैलं मागं मागं पडू लागली आणि अण्णा वळून पुन्हा पुन्हा बघू लागले. पवळ्या हंबरून शिंगानं माती उकरू लागला.

...अंधार चांगलाच दाटला. पायवाटेवरचे रातकीडे ओरडू लागले. दूरवर चमकणाऱ्या वाडीच्या लाईटा दिसू लागल्या. सुभाष पुढे आणि अण्णा मागे चालत रस्ता कापीत होते. दोघेही वाडीच्या ओढ्याजवळ आले. सुभाषनं पुन्हा एखदा खिशातील नोटांच्या बंडलावरून हात फिरवला. सुगंधाच्या लग्नाचा ब्यांड दारात वाजल्याचा त्याला भास होऊ लागला. इतक्यात मागे अण्णा धप्पदिशी पडल्याचा आवाज झाला. झाडावरची पाखरं भर्रकन उडाली. पायाखालची वाट थांबली. सुभाष "काय झालं वं!" म्हणत उठवू लागला तर अण्णा फक्त एवढंच म्हणाले, "आरं पवळ्यानं हातातल्या रिकाम्या कासऱ्याला हिसडा मारला!"

फोटो सौजन्य: एस.आर फोटो कुस्ती मल्ल विद्या 



Friday, September 1, 2017

माणसं गिळणारा डिजिटल अजगर



पूर्वी खेड्यात लग्न झाल्यानंतर बायकांना नवऱ्याचं वर्षभर तरी दर्शन होत नसे. त्यामुळे लगेच नवऱ्याशी बोलणं, त्याच्याशी लगट वगेरे करणं या खूप दूरच्या गोष्टी होत्या. एक दोन वर्षानंतर कधीतरी नवरा बायको एकत्र येत असत. एकत्र कुटुंबपद्धती असल्याने एका एका जोडप्याच्या पोटी पुढे चार ते पाच मुले तरी सहज जन्माला येत असत. घरातला रेडीओ हे प्रमुख करमणुकीचे साधन होते. पुढे स्वातंत्र्यानंतरची पहिली चार दशके इथल्या सामान्य गरजा भागविण्यावरच खर्च झाली. त्यामुळे तंत्रज्ञानाची तशी फारशी प्रगती झाली नाही. मात्र काळ बदलला. नव्वदच्या दशकानंतर संगणक, इंटरनेट, मोबाईल, खाजगी दूरचित्रवाणी वाहिन्या इत्यादी अनेक क्षेत्रात अफाट प्रगती होत गेली. मोबाईल आणि त्यासोबत आलेलं इंटरनेट तर नव्या तंत्रज्ञानाचा अविष्कार ठरत गेलं. अगदी लहानापासून थोरापर्यंत सर्वांनीच हे तंत्रज्ञान आता सर्वत्र स्वीकारले आहे. कोणतेही तंत्रज्ञान जन्माला येताना ते चांगली आणि वाईट अशा दोन बाजू घेऊन जन्माला येते. मात्र सध्या या तंत्रज्ञानाचा गैरवापरच जास्त होताना दिसतोय. ते कशा प्रकारे हाताळावे याचे कुठेही क्लास भरत नाहीत. त्यामुळे तंत्रज्ञानाच्या आहारी  एखादा का माणूस गेला कि मनावरचे नियंत्रण सुटते. आणि माणूस सभ्यता आणि विवेक गमावून बसतो.

याचे उत्तम उदाहरण द्यायचे तर व्हाटसआप वर सध्या "सगाई से लेकर चुदाई तक का सेल्फी ज़माना" या नावाने मागील काही दिवसापासून एका चांगल्या घरातील जोडप्याचे बरेच फोटो फिरताहेत. यातील काही फोटोमध्ये त्या जोडप्याचे लग्नाचे आणि कुटुंबिया सोबतचे सेल्फी फोटोही आहेत. नंतरच्या काही फोटोमध्ये कामक्रीडा करतानाचे नग्न सेल्फी आहेत. काही फोटोत त्या बाईने अंघोळ करताना स्वतःच तिने तिचे नग्न सेल्फी घेतलेचंही दिसतय. अर्थात नवीन लग्न झालेली कोणतीही स्त्री नवऱ्याने सांगितल्याखेरीज असले उद्योग करणार नाहीच. कदाचित त्यांनी हे नवखे पणाची गंमत म्हणूनही केले असावे. या मध्ये ज्या मोबाईलमध्ये त्यांनी हे सेल्फी फोटो घेतले गेले असतील, एकतर तो फोन हरवला असेल किंवा नवरा बायको काही काळाने विभक्त वगेरे झाल्यानंतर नवऱ्याने ते फोटो जाणून बुजून व्हायरल केले असतील. असे काही तर्क बांधता येतील. यावरून हातात आलेल्या तंत्रज्ञानाचा वापर आपण किती डोळेझाक पणे भान हरवून करतोय हेच दिसून येतय.

तरुण तरुणी तर हातात आलेल्या या स्मार्ट तंत्रज्ञानाचा वापर अलीकडे खेळणासारखा करताना दिसताहेत. आपल्या मुलांचं हे तंत्रज्ञान पेलण्याचं आणि हाताळण्याचं वय नसतानाही पालक आपल्या मुलांना अधिक स्मार्ट बनवताना दिसतात. प्रेम प्रकरणातून तर हमखास मुली आपल्या प्रियकराला स्व:ताचे नग्न फोटो अथवा भावनेच्या भरात आंधळे होऊन विश्वासाच्या नावाखाली रोमान्स करतानाचे विडीओ तयार करण्यास मदतच करतात. नंतर ब्रेकअप झाले की, यामधून एक तर मुलींना ब्लॅकमेल केले जाते अथवा जाणून बुजून ते नग्न फोटो अथवा विडीओ एखांद्या पोर्न साईटवर अपलोड केले जातात. बऱ्याच पोर्न साईटवरती असे तरुण तरुणींचे नग्न फोटो अथवा विडीओ सध्या सरासपणे दिसू लागलेत. याचे परिणाम अर्थातच पुढील काही दिवसात समोर येतील. त्यात भरीस भर म्हणून आपल्याकडेही आता वयात न आलेल्या पोरापासून ते म्हाताऱ्या झालेल्या बरण्या पर्यंत असले काही हाती लागले कि ते पुढे दहा वीस जणांना फॉरवर्ड करण्याच्या सवयी चांगल्याच अंगात भिनलेल्या आहेत.
     
तंत्रज्ञानाने डिजिटल जगण्यातली घुसमट इतकी वाढवली आहे की, परवा फॅमिली कोर्टाच्या परिसरात गेलो असता काही विभक्त झालेल्या जोडप्यांना भेटलो. बऱ्याच विभक्त झालेल्या जोडप्यांना बोलतं करण्याचा प्रयत्न केला. पण त्यांच्या मनाचा तळ काही गाठता येईना. शेवटी आपलंही असच काहीसं झालं आहे. आणि आपण पण तुमच्यासारखेच समदु:खी आहोत असे दाखवण्याचा केविलवाणा प्रयत्न केला तेव्हा कुठे काहीजण बोलके झाले. त्यापैकी एक सुशिक्षित जोडपं नुकतच विभक्त झालय. दोघेही नोकरी करतात. लग्न होऊन अजून दोन वर्षे पण पूर्ण व्हायची आहेत. वेगळे का झाले तर एकमेकावर संशय. अगोदर नवऱ्याने त्याच्या फोनला पासवर्ड टाकला. मग तेच नंतर बायकोनेही केले. दोघांनाही एकमेकांवरच संशय. मग रोजच खटके उडायला लागले. ज्या विश्वासावर हे नाते टिकून राहते तो संपला आणि प्रकरण येथपर्यंत येऊन पोहचलं.

अजून दुसऱ्या घटनेतला नवरा पुण्यात गेल्या दहा वर्षापासून एका आय.टी पार्क मध्ये नोकरी करतोय. बायको बेंगलोर मध्ये. बेंगलोर मध्येच एक कोटींचा फ्लैट. पार्किंगमध्ये पंचवीस लाखांची धूळ खात पडलेली कार. पण फ्लैटमध्ये सध्या कोणी रहात नाही. कारण नवरा नसल्यामुळे बायको तिच्या आईकडे तिथेच राहते. ती ही नोकरी करते. तिला तिची नोकरी सोडायची नाही. आणि याला याची. दोघेही आपल्या करिअर वर ठाम. दोन मुले चांगल्या शाळेत शिक्षण घेतात. याची बदली तिकडे होत नाही. आणि बायकोची इकडे. हा महिन्याला दोन दिवस तिकडे जातो. मग तेवढ्यापुरते दोघे स्व:ताच्या डिजिटल घरात येतात. महिन्यातील दोन दिवस काय ते कौटुंबिक सुख घेतात. पुन्हा आपआपल्या ठिकाणी जातात. ही डिजिटल घुसमट गेल्या दहा वर्षापासून सुरु आहे. मात्र मागील काही दिवसापासून दोघात अशाच एका मेसेज वरून खटके उडू लागलेत. मानवाने निर्माण केलेले तंत्रज्ञान आता मानवालाच हरवू लागले आहे. वेगाने माणसाना गिळत निघालेला हा डिजिटल अजगर अजून किती जणांना गिळंकृत करेल हा येणारा काळच सांगेल.

फोटो सौजन्य: भास्कर