Thursday, November 22, 2018

हौसा म्हातारी

दिवस उगवायच्या आधीच मारुतीला पाणी घालायला गेलेली पवाराची शांता गल्लीतनं ओरडतच आली, "हौसा म्हातारी कवा रातचीच अंथरुणात मरून पडलीया! बघा कि कसलं मराण म्हणायचं हि!" माझे कान गल्लीच्या दिशेने. शरीर अंथरुणात. डोळे नुसतेच सताड उघडे. क्षणात घड्याळ्याचे काटे जुन्या काळाकडे उलटे सरकू लागले. डोळ्यांच्या उघड्या स्क्रीनवर हौसा म्हातारीचा जीवनपट सुरू झाला. हौसा म्हातारी होतीच तशी. भले जिजाबाई सारखी ती आदर्श माता नसेलही. झाशीच्या राणीसारखी तलवार घेऊन रणांगणावर ती कधी लढली नसेलही. सावित्रीबाई सारखं संघर्ष करून तिनं शिक्षण घेतलं नसेलही. तरीही ती त्यांच्याइतकीच लढाऊ होती. जिद्दी होती. करारी होती. तिचं संपूर्ण नाही पण अर्धं संघर्षमय आयुष्य या डोळ्यांना पाहता आलं. क्षणात या साऱ्या गोष्टींच्या आठवणी बनून मेंदूच्या वाटेने खाली सरकत डोळ्याभोवती जमू लागल्या. हौसा म्हातारीच्या शेकडो आठवणी डोक्यात. लिहायला बसलो तर दिवस पुरणार नाही. पण सांगायलाच हवी तिची गोष्ट. नाहीतर माझं डोकं फोडून ती बाहेर येईल. त्याच्यावर बसून थयाथया नाचेल आणि म्हणेल, भाड्या इतक्या लवकर कसा यिसरलास? 

सारं गाव म्हणायचं, हौसाबाईच्या लग्नाची हळद चार दिवस लागली. त्या काळात साऱ्या गावानं लाडू खाल्लं. पण डोक्यावरच्या मंडवळ्या उतरायच्या आधीच तिचं कपाळ देवानं भुंड केलं. मिलिट्रीत शिपाई बनलेला तिचा दादला असा कसा अचानक गेला असेल? त्या काळी त्याचं कणभर शरीर सुद्धा मृत्यूनंतर गावाच्या नजरेला पडलं नाही. कोण म्हणायचं, तिकडच आगीन दिलीय. तर कोण म्हणायचं, त्याचं शरीर आणाय सारखं राहिलं नव्हतं. खरं-खोटं कुणालाच माहीत नाही. अजूनही त्या दर्दभऱ्या आठवणी निघाल्या कि काळीज चिरून टाकतात. अक्षता पडल्यावर दुसऱ्या दिवशीच देशसेवेसाठी दूर निघून गेलेला नवरा असा एकाएकी गेलेला बघून कसं सोसलं असेल तिनं? कश्या सहन केल्या असतील त्या यातना? अक्खा जनम तिनं कसा काढला असेल नुसत्या त्याच्या आठवणीवर. माणसं नुसत्या आठवणींवर आयुष्यभर कशी काय जगत असतील. तिचं अकाली झालेलं भुंड कपाळ बघून कुणी म्हणालं, पोरीला माहेराकडं पाठवा. कुणी म्हणालं, कवळी पोर हाय दुसरं लगीन लावून द्यावं बापानं. सारा जनम विधवा बनून कसा काढावा एकटीनं? पण हौसाबाई सासरी राहिली. बिन नवऱ्याची नांदली. त्याच्या आठवणीवर जगत राहिली. दिवस ढकलत राहिली. दिर जावासोबत संसार केला. अखेरच्या काळात एकटीनच सासू-सासऱ्यांची सेवा केली. सगळं तिनं सोसलं. सहन केलं. शेतात माळात ऊन म्हटलं नाही कि पाऊस म्हटला नाही. हे सारं कशासाठी केलं असेल तिनं? कुणासाठी केलं असेल तिनं? काय असतील तिच्या जगण्याच्या प्रेरणा? कुणालाच माहीत नाही. 

मळ्यातल्या गव्हाळकीच्या रानात तिचं हातपाय बाराई महिने राबताना दिसायचं. काट्या कुट्यात रुतताना दिसायचं. मळ्याच्या वाटेनं गोळा केलेल्या शेणाच्या शेणी थापून ती शेणकुटाचा भला मोठा हुडवा रचायची. रोजगाऱ्या सोबत साऱ्या मळ्याची भांगलण करायची. मळ्यात गोट्याच्या पुढच्या अंगाला काळ्याशार पाण्यानं भरलेली विहीर. विहिरीच्या बाजूनं दाट कळकाचं बेट. धावं पुढच्या पाटाकडेनं रामफळ, आंबा, सिताफळीची हिरवीगार झाडं. ओढ्यांन गुरं चारता चारता विहिरीवर पाण्याला गेलं की रामफळीच्या झाडाकडं बघत हमखास हौसाबाई म्हणायची, चार तुला बी काढ अन चार आम्हांस्नी बी काढ. माझ्या पुतणीला लई आवडत्याती. तिचा एका पुतणीवर विषेश जीव होता. ती तिला भविष्याचा आधार मानत होती. अंधार पडायला मळ्याच्या वाटनं डोक्यावर चुंबळ ठेवून बुट्टीवर जळणाचा बिंडा घेऊन गावाच्या दिशेने तरातरा चालताना दिसायची. तिच्या मागं तिची शेरड करडं पळायची. घरात आली की चुलीला चिकटायची. तिच्या देहाला निवांतपणा असा नाहीच. 

पण दोन्ही दिरांच्या भांडणात घराचं तीन तुकडं पडलं. तिचं दोन्ही दीर वेगळं राहिल्यावर वाटणीला आलेल्या खणभर सोफ्यात सासू सासऱ्या सोबत तिचा संसार चाललेला. तिच्या पेन्शनच्या पैशावर त्यांचं आजारपण बघायची. एका रात्री आई म्हणाली, हौसाबाईकडनं दही घेऊन ये जा. तिच्या दाराला गेलो तर हौसाबाई चुलीला लगडलेली. दोन्ही पायात काठवट धरून भाकरीचं पीठ घसाघसा मळत बसलेली. चुलीत निखारा साठलेला. वैलावर कालवण रटरट होतं. उंबऱ्यावर रॉकेलची चिमणी अंधाराला दाबत भगभगत होती. सोफ्याच्या कोपऱ्यात मेकंला धरून बसलेली शेरडं करडं मला बघून बावरली. आईनं दह्यासाठी पाठवलंय म्हणून सांगितलं तर म्हणाली, दिरांनी भांडणं काढलीवती आज! कुणाला उसनं पासनं करशील तर याद राख म्हणून सांगितलंय! आयला सांग उद्या मळ्यात जाता जाता हळूच दिवून जायीन म्हणून! अशा अनेक गोष्टीना तोंड देत ती दिवस ढकलत राहिली. 

उन्हाळ्यात गावाबाहेर माळावर तामजाईची जत्रा भरायची. आजही ती तशीच भरते. सारा माळ माणसांनी फुलून जातो. तामजाईला नवसाची बकरी पडतात. घरोघरी एक कोंबडा तरी हमखास कापला जातोच. हौसाबाई डालग्यातला मोठा कोंबडा काढुन द्यायची. आम्ही तो घेऊन माळावर तामजाई समोर जायचो. म्हमद्या तामजाईला ओवाळून धारदार सुरीने कापायचा. चांगलं शेरभर मटन पडायचं. कापलेलं कोंबडं ती दिरांच्या हवाली करायची. इतकं सारं तिच्या आयुष्यात घडूनही देवा धर्मावर तिचा विश्वास होता. जीव होता. कुणी पंढरीला निघालेला दिसला की हमखास ती त्याला थांबवायची. हाताला लागल ती नोट काढायची. म्हणायची, माझ्या नावानं गरीबासनी प्रसाद वाट. 

पण गावात कुणाच्या सण-समारंभात ती उभ्या आयुष्यात कधी दिसली नाही. तिला विधवा बाई म्हणून कधी कोणी सवाशीण सांगितलं नाही कि एखाद्या लग्नकार्यात कधी पुढ बोलविलं नाही. लहानपणी आम्हाला यातलं काहीच कळायचं नाही. पण नंतर नंतर समजत गेलं. अशा कार्यक्रमात तिच्याशी लोकं फारकून का वागता ते. 

कालमानानुसार तिच्या देहाचं हिरवं झाड वटून गेलं. हौसाबाईची हौसाम्हातारी बनली. सासू सासरे कधीच गेले. शेवटी आसरा म्हणून दिरांच्या पोरांच्या वळचणीला आली. मिळेल तो भाकरी तुकडा घेवून खाऊ लागली. मागच्या महिन्यात सांगाडा झालेली हौसा म्हातारी पिंपळाच्या पाराखाली एसटीची वाट बघत बसलेली दिसली. कुठे निघालीस तर म्हणाली, तालुक्याला. आता या वयात कशाला धरपडतीस? तर म्हणाली, काय करायचं बाबा दीराच्या पोरातनी भांडणं लागत्याती सारखी. पेन्शलीचं साठलेलं पैसं वाटून टाकते दोघांसनी बी. कोण हाय मागं माझं. बरं वाईट का हुईना आता तीच तुकडं करून घालत्याती. एक ना अनेक शेकडो आठवणी तिच्या... 

...उन्हं ओसरीवर आलेली. कोणाच्या तरी आवाजाने तंद्रीतून जागा झालो. भानावर आलो. मागच्या गल्लीत आता जास्तच कालवा उसळलेला. बहुतेक तिची पुतणी आली असावी. तिच्याच रडण्याचा आवाज. आता मात्र अंथरुणातून उठलो. थेट तिच्या दारात पोहचलो. तर बाबूंच्या चार काट्यावर कडबा अंथरून तिरडी बांधायची माणसांची गडबड चाललेली. बाजूला पाणी तापवायच्या चुलीतनं शेणकूटाच्या धुराचा नुसता कोंब उठलेला. हौसा म्हातारी भोवती बायका माणसांचा गराडा पडलेला. पुतणी अधून मधून हुंदके काढून गाव हलवून सोडत होती. भिंतीला टेकवलेल्या सोशिक सांगाडयातली हौसा म्हातारी नेमकी कुठे निघाली होती? मृत्यूनंतर माणसाला जिथे जावं लागतं त्या ठिकाणी? कि आणखी कुठे? माहित नाही पण तिच्या जीवनाची नदी मृत्यूच्या सागराला मिळायला निघाली होती हे मात्र नक्की. पांढऱ्या कपड्यात गुंडाळलेली तिची तिरडी काही वेळातच नदीच्या दिशेने सरकू लागली. मी मान खाली घालून चालू लागलो. तर डोळ्यात जमिनीच्या पडद्यावरही तिचीच चित्रे पावलासोबत पुढे पुढे पळू लागलेली. 

काही क्षणात स्मशानात फसफसत जळत निघालेला तिचा देह पाहून मी प्रचंड अस्वस्थ झालो. लाकडाच्या ढिगाखाली कित्येक नव्या जुन्या आठवणीना सोबत घेऊन जळणारा तिचा मेंदू पाहून, तिच्या मेंदूचं मेमरी कार्ड बनवून जुन्या आठवणी विकणारं दुकान या देशात टाकून द्यावं असं काही क्षण वाटून गेलं. का असं वाटून गेलं मला? नक्की नाही सांगता येणार. कदाचित आयुष्यभर तिच्या वाट्याला जे जगणं आलं, यातना आल्या, हालअपेष्टा आल्या, त्या तिनं कश्या पेलल्या असतील. झेलल्या असतील. दुनियेला माहित नसलेल्या अशा कोणत्या बळावर ती जगली असेल? यामुळेही असं वाटलं असावं. 

पण डोक्यावर बांधलेल्या मंडवळ्या सुटायच्या आधीच मिलिटरीत गेलेला नवरा मेल्यावर त्याच्या अश्या कोणत्या आठवणीवर ती सत्तर वर्षे नांदली असेल? मला खरच माहित नाही. इथल्या गावगाडयातल्या नव्या डिजिटल पिढ्याना तर ते अजिबातच माहित नाही. 

काही वेळातच हौसा म्हातारीची कवटी फुटली. कवटीच्या आत असलेल्या असंख्य नव्या-जुन्या जीवघेण्या आठवणींची क्षणात राखरांगोळी झाली. माणसं जागची हलली. वाटंला लागली. पण पायच उचलेना. तिथेच घुटमळलो. आत खोल खोल कुठेतरी घुसळण होत गेली. डोक्यात अनेक प्रश्नांची खच्चून दाटी. मनात विचार आला. या देशात महापुरुषांचे हजारो फुटांचे गगनचुंबी पुतळे आकाशाला टेकायला निघालेत. मग आयुष्यभर पुरुष स्पर्श न झालेलं आणि म्हातारपणा पर्यंत तरुण राहिलेलं तिचं जिवंत गर्भाशय काढून, शहरातल्या एखादया चौकात कोल्ड स्टोरेज उभारून, नव्या वासनांध पिढ्याना त्याची सोशिकता दाखवता आली असती तर... 

©ज्ञानदेव पोळ
प्रातिनिधिक फोटो 

Monday, October 29, 2018

लुकडा शिवा

फाट्यावरून डाव्या बाजूनं गावाकडे वळसा घेतला कि माळावरच्या टेकडीवर दहा-पंधरा घरांची कुंभार वस्ती लागते. या वस्तीवरच्या चार पाच घरातली तरुण पोरं शिकून शहराकडे गेल्यानं त्यांची घरं आता सिमेंट काँक्रीटची बनलीत. बाकीची घरं तशीच जुन्या वळणाची. आत वावरणाऱ्या जुन्या माणसासारखीच. आपलं जुनं पण टिकवून धरलेली. या वस्तीत मध्यभागी मंगलोरी कौलांचं अर्ध कच्च एक पडकं घर सगळ्यांचं लक्ष वेधून घेतं. बदलाचा कुठलाच वारा अंगावर न पांघरलेल्या त्या घरात पारुबाईचा 'लुकडा शिवा' राहतो. पारुबाई त्याची आई. मोठी धीराची बाई. एकेकाळी नवऱ्याच्या माघारी लहान शिवाला सोबत घेऊन, कुंभाराच्या गरगर फिरणाऱ्या चाकावर मातीच्या भांड्याना ती कोरीव आकार देत बसलेली दिसायची. तिच्या घरापुढच्या मातीच्या चाका भोवती सदैव गाडग्या मडक्यांची रांग लागलेली असायची. बेंदराला टेकावरचा चिखल आणून शिवा मळून तो एकजीव करायचा. पारुबाई त्या मातीतून सणासाठी नवी बैलं जन्माला घालायची. तिच्या वाटणीला आलेल्या गावकीच्या घरा-घरात ती बेंदराला बैलं पोहच करायची. शेतकऱ्याच्या गोट्यात दावणीला कितीही बैलं असली तरी घरात चिखलाच्या बैलांची पूजा होणारच. दिवाळीच्या सणाला ती वेगवेगळ्या आकाराच्या मातीच्या पणत्या बनवायची. संक्रातीला संक्राती बनवायची. त्या बदली मिळणाऱ्या गावकीच्या बलूतेदारीवर तिनं शिवाला वाढवलं. जगवलं.

शिवा दहावीपर्यंत शाळेत गेला. गेला की ढकलत नेला नक्की सांगता येणार नाही, पण पाटी दप्तरात काही त्याचं मन रमलं नाही. अखेर गरगर फिरणाऱ्या कुंभाराच्या चाकाला त्यानं जवळचं केलं. त्या चाकाला तो कायमचा चिकटला. लगडला. पारुबाईच्या चाकाची जागा त्या तरुण हातानं घेतली. त्या चाका भोवती त्याच्या अखंड गरिबीला तो फिरवू लागला. धडका घेऊ लागला. गाडग्या मडक्यांना रोज नवा आकार देऊ लागला. शरीरानं किडमिडा असल्यानं सारं गाव त्याला लुकडा शिवा म्हणायचं. लहानपणी एखदा मी त्याच्या वस्तीवर मळ्यातल्या खोपीवर पाण्यासाठी एक माठ हवा होता, म्हणून आणायला गेलो तर म्हणाला, तुझ्या वावरातल्या उन्हाळी मकेची दहा बारा कणसं दे फकस्त! तुला चांगला टिकाऊ माठ देतो". नंतर नंतर तो मला चिखलाची लांब शिंगाची बैलं, पणत्या असं काही बाही शेतातल्या वस्तूच्या बदली तो बनवून द्यायचा. काही काम नसलं कि त्याच्या वस्तीवर आमचा दिवसभर मुक्काम पडायचा.

आमच्या लहानपणा पासून शिवाची हि कुंभार वस्ती गावाच्या बलूतेदारीवर आणि बाजार जत्रातून मिळणाऱ्या चार पैशावर बरीच वर्षे तग धरून होती. पण काळानुसार सारं मागं पडत गेलं. मातीच्या वस्तूंची मागणी कमी झाली. माणसंच यांत्रिक बनली तर मातीच्या गोष्टीत रमतील कशी? नाही म्हणायला एखाद्या सिजन पुरतीच वस्तीवर चाकांची गरगर फिरताना दिसू लागली. कोणी परंपरागत वाट्याला आलेल्या शेताच्या तुकड्यात हाडं घासू लागला. कोणी रोजनदारीवर काम धंद्यासाठी हिंडू फिरू लागला. या वस्तीवरची शिकलेली बरीच तरुण पोरं पोटापाण्यासाठी शहरांकडे वळाली. तिकडेच सिमेंटच्या जंगलाना चिकटून राहू लागली. शिवा मात्र वस्तीला धरून गावासोबत मागं राहिला. मिळेल तो कामधंदा करू लागला. आईच्या आणि स्वतःच्या पोटाला जिवंत ठेवू लागला. जन्मभर मातीच्या चाकापुढं वाकून वाकून कंबरे कडून झिजलेल्या पारूबाईला शेतातलं काम निभायचं नाही. एखादा अडला नडलेला शेतकरीच तिला कामाला बोलवायचा. काम नसलं कि घराला धरून ती काही बाही करत राहायची. शिवा दिवसा गावाबाहेर रोजगार हमी योजनेतून मंजूर झालेल्या तळ्याच्या कामावर टिकाव, खोरं खांद्यावर टाकून दगड धोंडे खोदताना दिसू लागला. तर रात्री गावात जागरण गोंधळ असलं की तो इतर गोंधळ्या सोबत संभळ वाजवायला जाई. गोंधळात एखाद्या पौराणिक कथेत कधी तो राजा व्हायचा. तर कधी प्रधान बनून लोकांना पोट धरून हसवायचा. पण संभळ वाजवावा तर शिवानंच. तो वाजवायला लागला की लोकांच्या हाता पायाची बोटं संभळाच्या तालावर आपोआप हलू लागणार. नाचू लागणार. गावच्या यात्रेत लोकं एकवेळ तमाशा चुकवतील. पण देवाच्या पालखीपुढं वाजणारा शिवाचा संभळ चुकवणार नाहीत. इतका अप्रतिम वाजवायचा तो संभळ. बेभान होऊन.

काळाच्या ओघात जग दुनिया जशी मोठी होते. तसा शिवाही मोठा झाला. त्याच्या लग्नाचं वय झाल्यावर पारुबाई वस्तीवर येणा-जाणाऱ्याना म्हणायची, "एखादी बगा कि पोरगी माज्या शिवाला! लई कष्टाचं हाय पॉर माझं! रगात गाळून पोरगं संसार उजविल!" कुणी आल्या गेलेल्या-पाशी पोराच्या लग्नाच्या या गोष्टी बोलून बोलून पारुबाई कधी म्हातारी झाली हे तिचे तिला सुद्धा कळले नाही.

शिवा बरोबरच्या पोरांची लग्नं होऊन त्यांची पोरं हायस्कुलात शिकायला जाऊ लागली. तरी शिवा बिन लग्नाचाच. कुणीतरी माणूस हाच मोका साधून उठायचं. भल्या सकाळी शिवाला गाठायचं आणि म्हणायचं, "शिवा गडया एक स्थळ हाय चांगलं! पण माझं एवढं रानातलं काम उरकू लाग! मग तुझं जुळलं म्हणून समज!" असं काहीतरी सांगून माणसं शेतात दिवसभर त्याला राबवून घेऊ लागली. त्या आशेवर तो दिवसभर मातीशी टकरा घ्यायचा. दिलेल्या पत्त्यावर माणदेशापर्यंत सायकलवरून लग्नाची स्थळे हुडकत जायचा. उलट्या वाऱ्यावर सायकल तानायचा. पारुबाई वस्तीवर काहीतरी पोराच्या बाशिंगाचं कळेल या आशेवर वाट पहात बसायची. शिवाची चाळीशी उलटून गेली तरी ती आशा धरून होती.

पण गावातल्या तरण्या पोरांचीच लग्ने जुळत नाहीत. तिथं आपली डाळ कुठं शिजणार याची जाणीव झाल्यावर त्यानं हा लग्नाचा जुगार खेळण्याचा नाद आता कायमचा सोडून दिलाय. पूर्वी कधी मधी रस्त्यात भेटला कि तो थांबायचा. बोलायचा. म्हणायचा, "आय थकलीया आता! डोळ्यानं लई अंधुक अंधुक दिसतया तिला!" असं काही बाही सांगत राहायचा.

पूर्वी कुणाच्या तरी लग्नाच्या कार्यक्रमासाठी गावाकडं आवर्जून जाणं व्ह्यायचं. त्या लग्नाच्या मंडपात शिवा हमखास दिसायचा. गेली कित्येक वर्षे अशा लग्नाच्या पंक्तीत तो द्रोण, पत्रावळ्या, शेक, भात वाढताना दिसायचा. सगळ्या पंक्ती उठल्यावर शेवटच्या पंक्तीत तो कधीतरी जेवायला बसायचा. पलीकडे स्टेजवर एकमेकांना लाडू भरवणाऱ्या नवरा नवरीकडं बघत आपलं पण अजून असच लगीन होईल का? या वेड्या आशेवर पन्नाशीच्या जवळ पोहचल्यानंतरही तो अजून जगताना दिसायचा. पिकल्या केसांना टॉवेल गुंडाळून तरुण व्ह्यायचा.

शिवाच्या लग्नाचं वय आता कधीच उलटून गेलंय. चांगल्या सदन घरातल्या शेतकरी पोरांच्याच दारात आता मंडप उभा राहत नाही. तर शिवाच्या दारापुढं उंबराची फांदी रोवेल तरी कोण? आणि त्याच्या कपाळाला या वयात बाशिंग तरी बांधेल कोण? गावात सालाबाद प्रमाणे भरणाऱ्या चैत्र पुनवेच्या यात्रेत दरवर्षी देवाची पालखी निघते. पालखी पुढं सासन काट्यांचा नाच रंगतो. मातीच्या घरट्यातून चाऱ्याच्या शोधात शहरांच्या जंगलाकडे उंच उडालेली पांढरपेशी पाखरं पुन्हा मातीच्या घरट्यात परतू लागतात. वर्षभर रिता पडलेला गाव माणसांनी गच्च गच्च भरून जातो. अगदी काठोकाठ. कुलस्वामी असलेल्या जोतिबाच्या सासन काठ्यांची पालखी पुढं मिरवणूक सुरु होते. गोंधळ्याचा नाच चालू होतो. गुलालाची उधळण सुरु होते. गावाचे मानकरी हलगी, ताशा, ताळ, दिमटी, झांज वाजवू लागतात. पण या सगळ्यात आता लुकडा शिवा नजरेला कुठेच दिसत नाही. भर गर्दीत नजर फक्त आणि फक्त शिवालाच शोधू लागते. उपाशी पोटानं काळोखानं भरलेल्या आकाशाकडं बघत बेभान होवून शिवा संभळ वाजवत असल्याचा काही क्षण भास होऊ लागतो. पण आता तो यात्रेत संभळ वाजवायला उतरत नाही. कोण म्हणतं, त्याचा आता देवावरच विश्वास राहिला नाही. तर कोण भलतंच काय काय.

मध्यतंरी गावी गेल्यावर त्याची आठवण झाली. वस्ती समोरून येता जातानाही शिवा कुठंच नजरेला आढळला नाही. चार दोन दिवस असेच उलटलं. चौकशी अंती समजलं. गेल्या काही दिवसांपासून तो दिवसा कोणाच्या नजरेला पडत नाही. मात्र रात्री गावात जर कुणाच्या 'लग्नाची वरात' वाजली की वस्तीवरून तो गावाकडं हमखास सरकतो. अंधारात नदीकडेच्या गुत्त्यावर नरडं जाळत जाणारं विषारी पाणी पिऊन तो मेंदूवरचं मानवी नियंत्रण हरवून बसतो. प्रचंड बेभान होऊन त्या धुंदीत वाकडं तिकडं नाचू लागतो. गाऊ लागतो. त्याला असं उपाशी पोटी नाचताना, हसताना अन मध्येच अचानक रडताना बघून आजू बाजूच्या गर्दीतलं कुणी एखादं वयस्क माणूस म्हणतं, "शिवाला आता वेड लागलय!” तर कुणी म्हणतं, "वंगाळ वंगाळ घडलं! वाटूळं झालं गड्या चांगल्या पोराचं...!"

©ज्ञानदेव पोळ

Monday, October 1, 2018

एक्झिट घेतलेला बापू

हजार स्वप्नं डोक्यात भरून जगायला गेलेल्या बापूसाबाचा तरुण श्वास मुंबईतल्या एका इस्पितळात थांबल्याचं आताच कळालं आणि मी प्रचंड अस्वस्थ झालो. लहानपणी त्याच्यासोबत घालवलेल्या सगळ्या आठवणी वाऱ्याच्या वेगानं तळातून वर येऊन डोक्यातून लाह्या फुटाव्यात तशा फुटू लागल्या. तडतड करू लागल्या. बापूसाब गरिबीत जन्मला. गरिबीच्या पदराला धरूनच वाढला. हायस्कुलची शाळा तीन किलोमीटर लांब. दगड धोंड्याचा रस्ता. असला रस्ता बिना चप्पलांचा तुडवत बापूसाब शाळत यायचा. आतल्या चड्डीचा फटका भाग दिसू नये म्हणून एकावर एक चढवलेल्या दोन खाकी फाटक्या चड्ड्या, चुरगळलेला पांढरा शर्ट, डोक्याच्या बारीक केसांच्यावर चढवलेली पांढरी टोपी. एका ठिक्याच्या पोत्याची दप्तरासाठी शिवलेली पिशवी. आणि आभाळातनं ढासळणारं पावसाचं पाणी चुकवण्यासाठी पोत्याच्या बारदानाची अंगावर खोळ. गरिबीचा हा साज अंगावर चढवलेला बापूसाब माळाचा चिखल तुडवत सकाळी सगळ्यांच्या अगोदर शाळेच्या वाटला लागलेला दिसायचा.

लहानपणापासूनच बापूसाबाला वाचनाचं प्रचंड वेड. कुठून कुठून तो पुस्तकं मिळवायचा. देव जाणे पण मी आजपर्यंत जेवढी पुस्तकं वाचली नसतील तेवढी त्यानं शाळेच्या काळात वाचली असतील. बाबा कदमांचा तर तो निस्सीम भक्त होता. सुट्टीदिवशी आम्हाला गुरांमागे तो बाबा कदमांच्या कादंबऱ्या वाचायला आणायचा. बाबा कदम, बाबुराव अर्नाळकर, ना.सी.फडके, वि.स.खांडेकर यांच्या कादंबऱ्यातली प्रेमाची वर्णने वाचून अक्षरशः त्या वयात या बापूसाबानं आम्हाला वेड लावलं. आपल्या जगण्यात, वागण्यात, दिसण्यात नसलेली एक वेगळीच दुनिया या पुस्तकांनी रानामाळात समोर आणून दाखवली. ती या बापूसाबामुळंच. पुस्तकं वाचण्याचा खरा प्रवास येथून सुरु होतो. अर्नाळकरांच्या रहस्यकथा बापूसाब मोठ्या आवाजात गुरामागं वाचायचा. नंतर त्याला पोलीस टाईम्स वाचायचं एक प्रचंड वेड लागलं. म्हणायचा,"असलं वाचल्यानं आपल्याला शहाणं होता येतं. आपला घातपात करणारी माणसं चटकन ओळखता येतात. वेळीच सावध होता येतं! आणि उद्या पोलीस झाल्यावर आपल्याला तपास करायला पण सोपं जाईल" असं काही बाही त्याच्या जीवनाचं त्या काळातलं तत्वज्ञान.

मोठं होऊन पोलीस व्हायचं त्याचं स्वप्न होतं. त्याची तयारी तो शालेय जीवनापासून करत होता. गुरामागं त्याला अचानक हुक्की यायची. डोळ्यांत स्वप्नं उतरली कि भर दिवसा असा रानामाळात जोर बैठका मारायचा. पळायचा. लहानपणी पाहिलेली स्वप्नं हि लहानपणीच मरून जातात. कुठेतरी वाऱ्यासोबत ती विरून जातात. पण पुढं कॉलेजला गेलं तरी बापूसाबानं हे स्वन्न उराशी धरून ठेवलेलं. भरतीला लांब लांब जायचा. पण कशात तरी बाहेर निघायचा. पुन्हा तयारीला लागायचा. बापू कॉलेजात आला तरी गरिबीनं काही त्याची पाठ सोडली नाही. नाही म्हणायला आता त्याच्या पायांना चप्पला चिकटल्या होत्या. पण त्याही चामड्याच्या. पना तुटलेल्या चप्पला घालून मिरवायला बापूला कधी खंतही वाटली नाही आणि डांबरी सडकेवर कॉलेजच्या पोरीसमोर त्यातून करकर आवाज काढताना त्याची त्याला लाजही वाटली नाही. सत्यापासून पळवाटा शोधून जगणं त्याला पसंत नव्हतंच. एस.टि च्या पासाला पंचवीस रुपये मिळाले नाहीत म्हणून उलट्या वाऱ्यावर दिवस उगवायला सायकल मारत निघालेला बापू कित्येक महिने मी पाहिलाय.

मोठेपणी बापूसाब पोलीस बनला नाही. पण त्याची त्याला खंत वाटली नाही. अखेर जगण्याची स्वप्नं एका पिशवीत भरून तो मायानगरीत उतरला. कित्येक वर्षे परिस्थितीशी झुंज देत तो लढत राहिला. टकरा घेत राहिला. त्याला अखेर यशही मिळालं. पण गरिबीत काढलेल्या जुन्या दिवसांना तो कधी विसरला नाही. स्वतःला पोलीस होता आलं नाही पण त्याचा एक भाऊ फौजदार आणि शिक्षक बनला तेव्हा त्याच्या चेहऱ्यावर पसरलेला आनंद अवर्णनीय होता. मागच्या 10 मार्चला बापूसाब पुण्यात भेटला. तसाच साधा भोळा. बदलांचा कुठलाच वारा अंगावर न झेललेला चेहरा. सैदव हसतमुख. चहा पिता पिता सगळ्या जुन्या आठवणी चाललेल्या. आता वाचन करतोस का म्हंटल्यावर म्हणाला, आता पोरंबाळं संसार सारं काही मागं लागलंय. पहिल्यासारखा वेळ मिळत नाही. तरीपण वेळ असला की अजून वाचत बसतो. पण आता संसाराची चांगली घडी बसलीय.

त्या दिवशी बापूसाबाला पाठमोरा बघताना हि त्याची शेवटचीच भेट ठरेल अशी मी कल्पनाही करू शकलो नसतो. लहानपणी वादळवाऱ्याशी आणि मातीशी हजार टकरा घेणारा बापूसाब मायानगरीनं अंगावर चढवलेल्या कविळीसारख्या दुखण्याला कसा काय भिडू शकला नसेल? माहित नाही. शालेय जीवनात गुरामागं बाबुराव अर्नाळकरांच्या रहस्यकथा वाचणाऱ्या बापूसाबाला त्याच्या जीवनाचीच रहस्यकथा कशी काय समजली नसेल? माहित नाही. काही वर्षापूर्वी कपडयाची एक पिशवी भरून गेलेल्या बापूसाबाला संसार उभा करताना काय काय कष्ट पडले असतील? ते हि माहित नाही.

अखेर काही वेळात नियतीने पंख छाटलेल्या तुझ्या ओल्या देहातील स्वप्नांचा अखेरचा प्रवास तुझ्या बायका पोरासोबत गावच्या मातीच्या दिशेने सुरु होईल. जीवनाच्या रंगमंचावरून तू अशी अकाली घेतलेली एक्झिट डोळ्यांचा पडदा उघडला कि कित्येक वर्षे ती दिसत राहील. आठवतच राहील. तू केलेल्या संघर्षाला आणि जिद्दीला सलाम...

©ज्ञानदेव पोळ




गोष्ट एका कुहूची...

माझे फायदे सगळे करून घेतले त्यानं. आजही करून घेतोय. माझं ऑफिस म्हणजे प्रसिद्धीखातं. तिथं सरसकट माझं नाव वापरून कामं करून घ्यायची. पुन्हा तुमच्या खात्यातल्या लोकांना दारू पाजावी लागते म्हणून ऐकवायचं. कधीकधी इतका संताप होतो ना…खूप शिव्या घालाव्या वाटतात. माझी आजी द्यायची तशा इरसाल शिव्या. पण जमत नाही. वाटतं, की जर अडाणीच राहिले असते अन् नवर्‍यानं असं वागवलं असतं ना, तर सरळ फारकत घेऊन मोकळी झाली असते. सुखानं एकटी राहिले असते, नाहीतर दुसर्याशी पाट लावला असता. पण आता ? आता असं करून कसं चालेल ? मी शिकलेली आहे. सुसंस्कृत आहे. मध्यमवर्गीय नोकरदार बाई आहे. आज माझी प्रतिष्ठा निराळी आहे. मला असं काही कसं करता येईल ? शिकणं, सुसंस्कृत होणं; या गोष्टीचे परिणाम असे होणार असतील…आपण अधिक भेकड, अधिक भाकड होणार असू…तर खरंच पुनर्विचार केला पाहिजे ना अशा गोष्टींचा…

हा प्यारेग्राफ आहे एका प्रसिद्ध लेखिकेच्या ब्र या कादंबरीतील. एक महिला सरपंच आणि तिच्या आयुष्यवर भाष्य करणारा. जेव्हा जेव्हा हा वाचला जाईल तेव्हा तेव्हा तो चेहरा डोळ्यासमोर येईल. आणि तो चेहरा असेल ब्र, भिन्न, कुहू, रजईच्या लेखिका Kavita Mahajan ताई यांचा. ताईंची अशी अकाली एक्झिट? विश्वासच बसत नाही अजून. अजून वाटतं हे स्वप्न असावं. खोटं खोटं पडलेलं. सारं आयुष्य साहित्य क्षेत्राला वाहून घेतलेली ही लेखिका अशी कशी काय सोडून जाऊ शकते? त्या पुण्यात आल्यानंतर त्यांना भेटायचं मनोमन ठरवलं होतं.

काही दिवसांपूर्वीच त्या कर्वे नगरला वसईहुन नव्या घरी शिफ्ट झाल्या होत्या. जणू काळच त्यांना वैकुंट भूमीत घेऊन येत असेल याची कल्पनाहि त्यांना नसावी. या काळात झालेली दगदग, त्रास त्यांच्या तब्बेतीला सहन झाला नाही असेच म्हणावे लागेल. किरकोळ दुखण्याने त्या अशा अकाली जातील असे कोणालाही वाटले नाही. वसईहून निघताना त्यांना कोणीतरी म्हणालं होतं तिकडे आता परमनंटच जाणार का? तेव्हा त्या म्हणाल्या होत्या. काय असतं हे परमनंट जाणं? मला तर अख्ख्या पृथ्वीवरच उपरं उपरं वाटत आलंय. सप्टेंबर महिन्यात जन्मलेल्या ताई सप्टेंबर महिन्यातच गेल्या. त्यांचा जन्म आणि मृत्यू हा एकाच महिन्यात नियतीने का लिहिला असेल?

त्यांनी संपादित केलेल्या आदिवासी लोकगीतांना साहित्य अकादमी सुद्धा मिळाला. ग्राफिटी वॉल, ठकी आणि मर्यादित पुरुषोत्तम, ब्र हि कादंबरी रसिकांनी उचलून डोक्यावर घेतली. त्यांनी अनेक पुस्तकांच्या संपादना बरोबरच बकरीचं पिल्लू, जंगल गोष्टी इत्यादी बाल कथासंग्रह, लेखसंग्रह, मृगजळीचा मासा, धुळीचा आवाज इत्यादी कविता लेखन आणि जोयनाचे रंग, पूल नसलेली नदी इत्यादी कथासंग्रह लेखनही केलं. त्यांचा घुमक्कडी हा ब्लॉग विशेष वाचनीय ठरला. मराठी साहित्याला साता समुद्रापार पोहचवणाऱ्या या लढवय्या लेखिकीच्या अशा अकाली जाण्याने साहित्य क्षेत्राचं खूप मोठं नुकसान झालय. त्यांचे कित्येक संग्रह प्रकाशनाच्या मार्गावर होते.

एबीपी माझाचा ब्लॉग माझा पुरस्कार मिळाला तेव्हा कविताताई परीक्षक म्हणून होत्या. त्यांनी लिखाणाबाबत अनेक सूचना केल्या होत्या. त्या सातत्याने लेखनात आणण्याचा मनोमन प्रयत्न चालू होता. या साऱ्यांच्या आता फक्त आठवणी झाल्यात.

त्यांच्यात भाषेत सांगायचं तर मुसळधार पावसाचे आवाज ऐकत मी शांत बसून आहे. मन अशावेळी रिकामं असावं आणि एकही अक्षर ऐकू येऊ नये असं वाटतं. दरड कोसळत राहावी कितीतरी वेळ आणि राडा व्हावा जे खाली सापडेल त्याचा. एक उबदार कुस हवी वाटतेय. माझ्या मऊ टेडीबीअरला जवळ घेऊन मी खिडकीबाहेरचा काळोख बघत बसतेय. प्रत्येक झाडावर वेगळा वाजतोय पाऊस, दगडावर-खडकावर वेगळा, घराच्या प्रत्येक छतावर वेगळा, समुद्राच्या अथांग पाण्यावर वेगळा आणि माझ्या पापण्यांवर वेगळा.

खरंय ताई सगळ्यांच्या पापण्यांवर असा वेगळा पाऊस पाडून तुम्ही निघून गेलात. दूरच्या प्रवासाला. कधीही न परतण्यासाठी. काही दिवसापूर्वीच तुम्ही म्हणाला होतात, "माणसं गेली की, उत्सुकतेने ढीगभर काव्यात्मक श्रद्धांजल्या वाहणारे आपण. हयात असलेल्या व्यक्तींसाठी आपल्याला वेळ असतो का?’ खरंय ताई.

शेवटी क्षणाचाही भरोसा नसलेल्या भयाण जगात वावरत असताना एका वळणावर आज नियतीने तुमचा श्वास थांबवला. मराठी साहित्यातील एक लढवय्या बंड शमलं. अखेर स्त्री साहित्याला नवी दिशा दाखवून स्वतःच्या दिशाला (लेकीला) तुम्ही घरात एकटी एकटी मागे ठेवून गेलात. नाहीतर कामवाल्या बाईला वसईहून निघताना तुम्ही म्हणाला होतातच. मी मेले की दिशाला पुस्तकांचा पसारा आवरायला किती त्रास होईल गं. तो त्रास इतक्या लवकर तुम्ही तिला द्याला असं स्वप्नातही वाटलं नव्हतं...

©ज्ञानदेव पोळ


नाना देसाई

सारी दुनिया पुढं गेली तरी नाना देसाई अजून जुन्या काळातच जगतोय. नानाला भेटलं कि कधी कधी वाटतं. एकेकाळी नांगरटीसाठी त्यानं आणलेला घरातील एक जुनाट दोरखंड बाहेर काढावा. तो नानाच्या कमरेला घट्ट बांधावा. आणि अलगद त्याला त्या जुन्या काळातून या नव्या जगात ओढून घ्यावा. पण नानाला असं अलगद ओढून नव्या जगाशी जोडणं तितकं सोपं नाही. का नाही ते पुढं सांगत जाईलच तुम्हाला. पहाट संपून गावावर तांबडं फुटावं. दिवस उगवावा. पाखरं घरट्यातून उंच आकाशी उडावी. गुरं ढोरं चरायच्या ओढीनं पांदिला लागावी. अजून कडाक्याची थंडी गावावर पसरलेली असावी. अशा अंगाला चावणाऱ्या थंडीत माणसं घरोघरी शेकोट्या करून बसलेली असावी. आणि दाट धुक्यातून वाट काढत अचाकन अंथरुणावर येऊन कुणीतरी आवाज द्यावा. "मालक उठा कि वं उजाडलं आता! तेवढी कुळवट करून घेतली पाहिजेल! शाळवाचं रान पेरायला लागलं!" होय! हा आवाज देऊन सकाळी झोपेतून उठवायला आलेली आणि मळ्यात कुळवावर बसायला चला म्हणून सांगणारी व्यक्ती नाना देसाईंच असायची. दिवस उगवायला नाना आमच्या गोट्यातली बैलं गाडीला जुंपून मळ्याच्या वाटंला लागायचा.

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....


©ज्ञानदेव पोळ



Tuesday, September 11, 2018

सोनाबाई

धनगर वाड्याच्या बोळातनं वळसा घालून थोडंसं पुढं गेलं की एका उंचवट्यावर एक पडकं घर दिसतं. घराचं निम्मंअर्ध आडं आता खाली निसटलय. भिंतींनी केव्हाच धर सोडलीय. भिंतीतल्या चार-दोन तुळ्या मात्र अजून तग धरून आहेत. एकेकाळी त्या तुळ्यावर लिहिलेली ठळक अक्षरे आता पुसून गेलीत. घराच्या पडक्या भिंतीवर पावसाळ्यात हिरव्यागार गवतांचे झुपकेच्या झुबके उगवलेले दिसतात. गार वारं सुटलं कि वाऱ्यासोबत तेही डुलू लागतात. त्यावर धनगर वाड्यातली शेरडं करडं कधी कधी उड्या मारत हिंडताना दिसतात. आत पडक्या भिंतीचा आडोसा धरून एक व्यालेली फिरस्ती कुत्री तिच्या चार पाच काळ्या पांढऱ्या पिलांना थानाला लावून डोळे मिठून सुस्त पडलेली दिसते. एकेकाळी हे घर धन धान्याने आणि सुबत्तेने भरलेले असायचे. त्या घरात राहणारी खमकी बाई आयुष्यभर टेचात जगली. या घराकडे वाकडी नजर करून बघायची कुणाची हिंमत नव्हती.

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....

©ज्ञानदेव पोळ


Thursday, August 16, 2018

रत्नप्रभा

रत्नप्रभा होतीच तशी. एका क्षणात कुणालाही आकर्षित करून घेईल. नुसतीच लग्न करून नांदायला आलेली. इतकी सुंदर बाई हणमंताला कशी काय मिळाली याची साऱ्या गावभर चर्चा रंगायची. लांबसडक नाक. पाणीदार डोळे, गोलाकार रेखीव चेहरा, चौकटीला टेकेल एवढी उंची आणि मागे पाठीवर सोडलेल्या लांबसडक केसांचा नाजूक भार. ती हसली म्हणजे प्राजक्ताची फुलं सांडल्याचा भास व्हायचा. इतकं देखणं रूप तिला लाभलेलं. जवानीत शिरलेली तरणीबांड पोरं गावाबाहेरच्या तिच्या घरापुढं दिवसभर घुटमळत राहायची. घर कसलं. तिच्या नवऱ्याचं घर म्हणजे कुडानी शेकरलेल्या भिंती. आणि वरती गंजलेली पाच सहा पत्र्याची पानं. कुणी म्हणायचं हणमंता त्या अख्या वस्तीत एकटाच शाळा शिकलाय म्हणून त्याला तशी बायको मिळालीय. पण हणमंताला वणवण हिंडूनही नोकरी काय मिळाली नाही. म्हणून पोटासाठी तो तालुक्याच्या एका बँड कंपनीत पिपाणी वाजवायला जायचा. लग्नसराईच्या दिवसात तो दिवस रात्र बँड वाजवीत बाहेर राहायचा. इकडं तरुण पोरं रत्नप्रभाच्या आजूबाजूला दिवसभर घिरट्या घालीत फिरायची.

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....

©ज्ञानदेव पोळ


Tuesday, July 24, 2018

चंदू नाईक


सारं गाव म्हणायचं त्याच्याएवढा धाडसी माणूस अजून पंचक्रोशीत जन्माला आला नाही. तो होताच तसा. अंगानं पिळदार यष्टीचा. डाव्या हातात पितळेचे एक कडं. गळ्यात काळ्या दोऱ्याला लोंबकळणारी कुठल्या तरी देवीची मळकटलेली मूर्ती. झुबकेदार मिशा. रंगाने म्हणाल तर काळाकुट्ट गडी. पण एका दमाला पाच सात भाकरी मुरगळायचा. होय! चंदू नाईक त्याचं नाव. गावाच्या बाहेर असलेल्या मातंगवाड्यात स्वातंत्र्याच्या आधी कधीतरी एका पावसाळ्यात तो जन्मला. तिथल्याच दाटीवाटीने दबलेल्या बोळात तो वाढला. त्याच्या नावापुढे लागलेल्या नाईक या पदवी विषयी बऱ्याच गोष्टी ऐकायला मिळतात. कोण म्हणतं तरुणपणी मिलिट्रीतून नाईक पदावरून तो पळून आला होता. म्हणून त्याला नाईक म्हणत्याती. तर कोण म्हणतं त्याच्या बापानं नायकीन पळवली होती म्हणून त्याला नाईक म्हणत्याती.

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....




जांभळाचे दिवस

महिनाभर पडलेल्या पावसानं ओढा तुडुंब भरून वाहत होता. आभाळात ढगांची दाटी झालेली. सकाळच्या मंद वाऱ्यात तो जुन्या आठवणीत हरवून गेला. सगळीकडं हिरवंगार गवत उगवलेलं. वाऱ्यानं गवत उलटं झालं की गवताच्या आतील गोऱ्या गोऱ्या काड्या अगदी तिच्या उघड्या पायाच्या पोटरीसारख्या दिसत होत्या. ओढा ओलांडून तो गोठ्याजवळ आला. गोठ्यातल्या जनावरांना वैरण घातली. गावाकडून येणाऱ्या रस्त्यावरून एका बाईची आकृती येताना दिसली. जवळ येईल तशी ती आकृती ओळखीची वाटू लागली. पहातच राहिला. रस्त्यानं तीच येताना दिसत होती. ती जवळ आली. सारं अंग पिवळं पडलेलं. गच्च भरलेलं मजबूत शरीर. लगबगीनं रस्त्यावर येत त्यानं विचारलं. 
"कवा आलीस?"
"झालं की चार दिवस!"
"बोललं नाही कोण."
"विचारलंस तर सांगतील ना लोक!"
"बाळंतपणाला आलीस न्हवं?"
"हो!"
"कितवा?"
"आठवा लागल चार दिसांनी?"
"तू लगीन करून गेलीस अजून खरंच वाटना झालंय."
"मला तरी कुठं वाटतंय अजून!"
"बरी हायती का सासरची?"
"बरीच म्हणायची!"
"हिकडची आठवण येती का आता?"
"...तुला काय वाटतं?"
"कवा तरी येत असल."
"मग तसं समज!"
"हिकडं कुठं?"
"पाय अवघडून जात्याती जरा मोकळं करायला येती गावापासून इथपर्यंत!"
"तू गावात दिसला नाहीस चार दिवसात?"
"गाव सोडलंय."
"केव्हापासून?"
"तू नांदायला गेल्यापासून."
"................"
"मग जेवणं खाणं?"
"सगळं हितच! आण्णा पोहच करत्याती गावांतून."
"गावानं काय केलंय तुझं वाईट?"
"गावानं कुठं?"
"मग सरळ माझं नाव घी कि?"
"तसं न्हवं. पण..."
"पण काय?"
"गावात तुझ्या घरापुढं लागलेला मंडप अजून तसाच दिसतोय डोळ्यांना. अन त्या गर्दीत तू मंडवळ्या आडून हळूच माझ्याकडं बघताना दिसतीस."
"विसरला नाहीस अजून?"
"विसरण्याचं औषध असेल तर दे एखादं तुज्याच हातानं.?
"तेव्हा तर म्हणाला होतास आठवणींचं विष सुद्धा पचवीन मी?
"कशाच्या बळावर पचवू सांग. सगळं बळच निघून गेलंय."
"पण आता खरंच विसर मला!"
"ते या जन्मी तरी शक्य नाही."
"निदान प्रयत्न तरी करू शकतोस?"
"कसं विसरू सांग. तिकडं बघ! तो ओढ्यात बुडालेला खडक. तिथं तू धुवायला रोज यायचीस. इतर पोरींची नजर चुकवून हळूच माझी पण कापडं धूऊन द्यायचीस. एकटी असलीस कि मी तुला भिजवायचो. तुझी बादली त्या डोहात सोडायचो. मग तू पाण्यात उतरायचीस! त्या वरच्या जाभंळीच्या झाडाची खारकी जाभंळं तुला काढून दयायचो!"
"नको काढूस रे त्या आठवणी! मलाही होतो त्रास! आतील जुन्या खपल्या उखलतात!"
"विसरू म्हणतेस हे सगळं?"
"त्या सगळया जुन्या गोष्टी या पाण्यातून वाहून दूर गेल्यात असं समज आता!"
"........"
"चल निघू का मी आता?"
"थांबली असतीस जरावेळ."
"नको खूप वेळ झालाय! आई वाट बघत बसली असेल."
"येणार गोठ्याला?"
"नको आता! कोणतरी येईल! उगीच गैरसमज लोकांचा!"
"बरं थांब! आलो लगेच मी."


...गोठ्यातनं आणलेली एक छोटी पिशवी तिच्या हातात देत तो म्हणाला,
"चिंचाचं गोळं अन खारकी जाभंळं हायती यात! तुला लई आवडतात म्हणून या पिशवीत रोज ताजी भरून ठेवतो! अखेर आज त्यांची धणीन आली!"

...त्याच्या बोलण्यानं मंगळसूत्राची काळी रेघ थरथरली. जखमत जखम मिसळत चालली. ओढ्याच्या काठावरची चिंच दोघांकडे पाहून शहारली. फांदीवरच्या दोन्ही पाखरांनी चोचीला चोच चिकटवली. ओढ्यातलं पाणी खडकाभोवती क्षणभर विसावलं. पायाखालचा आत गेलेला जुन्या आठवणींचा रस्ता वरती येण्यासाठी आतल्या आत उसळू लागला. दोघांच्याही डोळ्यातल्या पापण्यावरचं हिरवं गवत हवेत दवबिंदू सांडू लागलं. आणि अवघडलेलं पोट घेऊन गावाच्या दिशेने ती बोजड झालेली पाऊले टाकीत पाठमोरी होत गेली...

#ज्ञानदेवपोळ

Friday, June 15, 2018

गोदानानीची बकुळा

पावसाळा आला की सणगराच्या आळीतली गोदानानी आठवते. पदराला चिकटलेल्या चार पोरी आणि सोफ्यातल्या कुडाला बीडी ओढत बसलेला उघडा दारुडा नवरा घेऊन, गळक्या घरावर कोसळणारा अक्खा पाऊस गोदानानी दिवस रात्र घरात झेलायची. बकुळा, जाई, जुई आणि शेवंता अशा फुलासारख्या चार लहान पोरींचं पावसाळ्यात खाण्या पिण्याचं प्रचंड हाल व्हायचं. हाताला काम नसायचं आणि ओल आलेल्या चुलीच्या कोपऱ्यात जळणाचं काटूकसुद्धा नसायचं. दिवस रात्र पाऊस रपरप आणि सोफ्याच्या तुटक्या पत्र्यावर तडतड वाजत राहायचा. दारात पाण्याचा डोह साठायचा. त्यातून वाट शोधता यावी म्हणून पाण्यात दगडाच्या चीफा टाकलेल्या असायच्या. दगडावर पाय टाकायला चुकलाच तर खाली गुडघाभर पाण्यात पाय जायचा. घरा पुढचा उकिरंडा पाण्यात गडप व्हायचा. त्यात रात्रभर डराव डराव बेडकांचा आवाज चाले. रात्र झाली की तिच्या घराच्या उंबऱ्यावर एक सुतळी वातीचा दिवा लुकलुकताना हमखास दिसायचा. अन दिव्याच्या उजेडात आजूबाजूला तिच्या पोरी पाट्या दप्तरे घेऊन बसलेल्या दिसायच्या. बकुळी थोरली असल्यानं सगळ्यांना शिकवायची.

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....

मास्तर

मास्तर आता कायमचे शहराकडे आलेत. पण सारी हयात वाड्या वस्त्यांवर तालुका मास्तर म्हणून घालवलेल्या मास्तरांचा जीव काही इकडे रमत नाही. वयाने आता थकलेत. "पण माज्या माघारी हातानं करून खाऊ नका! तुमचं सगळं आयुष्य उपासमारीतच गेलंय! आपल्या पोरांच्याकडं जाऊन रहावा!" असं अखेरचा श्वास घेताना मास्तरीनबाईनी सांगिल्यामुळे मास्तर शहरवाशी झालेत. मास्तरांची दोन्ही मुलं जवळ जवळच राहतात. थोरला ईस्टला तर धाकटा वेस्टला. पण रेल्वेलाईनवरचा तो लोखंडी ब्रिज ओलांडताना काळानुसार मास्तरांचे गुडघे आता भरून येतात. चढताना त्यांना धाप लागते. भर गर्दीत एखाद्या पायरीवर बसून राहतात. शहरात आल्यावर मास्तर धाकट्याकडे होते. नंतर नंतर त्या किचन मधली भांडी वाजल्यावर मास्तर आता सकाळचे थोरल्याकडे जेवतात. संध्याकाळी धाकट्याकडे. थोरला मुलगा मास्तरांशी जास्त बोलत नाही. पण त्याची बायको मास्तरांशी चांगलं वागते. धाकटा पोरगा चांगला आहे पण बायको नाही. तिला आल्या गेलेली घरी नको असतात. सतत धुसपुस करीत राहते. पण मास्तरांचा लेका सुनापेक्षा नातवंडातच जीव रमतो. आता तीच त्यांच्या जगण्याची आधार केंद्रे बनलीत...

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....

#ज्ञानदेवपोळ

Sunday, April 15, 2018

कश्मीर की कली

आसिफा बद्दलच्या पोस्ट वाचल्यानंतर तिच्या विषयीचा पुढचा घटनाक्रम वाचणे माझ्या सहन शक्तीच्या पलीकडे गेलेले. काय हे भयानक चालूय आजूबाजूला या प्रचंड निराशेत रात्री बेडवर पडलेलो. अगदी तिच्याच सेम वयाची माझी मुलगी माझ्या जवळ आली. नेहमीप्रमाणे माझ्या बाजूला असलेला मोबाईल तिने हातात घेतला. बऱ्याच वेळा ती फेसबुकवरचे फोटो पहात राहते. जिथं जिथं लहान मुलांचे वाढदिवसाचे वगेरे फोटो दिसतात तेथे ती नेहमी लाईक करत राहते. खरे तर माझ्या फ्रेंड लिस्टमधील लहान मुलांच्या फोटोवरचे असे बरेच लाईक हे तिनेच केलेले असतात. ते चिंटू नावाचे पेज तिला प्रचंड आवडते. ते तिच्यासाठी मी फेवरेट लिस्टमध्ये ‘सी फर्स्ट’ केल्याने सतत तो चिंटू माझ्या वालवर फिरत राहतो.

पण रात्री तो चिंटू स्क्रोल करूनही तिला वालवर कुठेच दिसत नव्हता. अधे मध्ये ती गंभीरपणे काहीतरी वाचताना दिसत होती. मी काही बोलण्याआधीच तिने विचारले, “पप्पा हि मुलगी कोण आहे? मी हादरलोच. पुन्हा तेच डोळ्यासमोर. म्हंटलं, “का रे! असेल कोणतरी!” पप्पा सगळीकडे हिचेच फोटो दिसताहेत! हिला मारलय का कोणी? मी अडखळलो. शब्दच फुटेना. रक्ताळलेल्या एका फोटोवर लाईक करताना तिचा हात आज अडखळा होता. “सांगा ना पप्पा?” पुन्हा तिचा तोच प्रश्न. अखेर मी धाडस केलं. म्हणालो. “हो बाळा मारलय तिला!” पण का पप्पा? का मारलं तिला? तिला नेमके कसं समजून सांगावं या विचारात डोकं बधीर होऊन गेलेलं. आपण एखादी गोष्ट लहान मुलांपासून लपविण्याचा प्रयत्न केला कि त्यांची उत्कंठा जास्तच ताणली जाते. तिचं असच काहीसं झालेलं. अखेर मी आसिफावर रेप झाल्याचं सांगून टाकलं. पुन्हा तिचा तोच प्रश्न. “रेप म्हणजे काय हो पप्पा?” आसिफच्याच वयाची माझी मुलगी. मला विचारतेय. रेप म्हणजे काय असतं. आणि मी पालक असून तिच्या प्रश्नांना समाधानकारक उत्तरे देऊ शकत नाही. या साऱ्या गोष्ठी अजून समजून घेण्याचं या लहान मुलांचं वय नसताना आसिफा हकनाक कुस्करली गेली. अनेकांकडून... 

मी जागेवरून उठणार इतक्यात तिचा पुन्हा प्रश्न. “पप्पा तिला मारून या नालायक लोकांना काय मिळतं हो? ती कुठं राहते? मला तिची स्टोरी सांगा ना?” मी जागेवरून उठलो तिच्या जवळ गेलो. तिच्या नजरेला नजर दिली. म्हणालो, 
“बाळा! आसिफा शेळ्या मेंढ्या पाळणाऱ्या काश्मीरातल्या गरीब बकरवाल समाजात जन्माला आली. पण तिला इथल्या धर्म रक्षकांनी जातीधर्माच्या सुळावर उभी केली? तिचं अपहरण करून तिला तिला मंदिरात जनावरासारखी बांधून घातली. विकृत नराधमांनी तिचं गुप्तांग उध्वस्त करून टाकलं. इतकं सारं सोसूनही आसिफा जिवंत राहिली. लुळ पडत चाललेलं शरीर घेऊन झुंजत राहिली. वेदनांनी आणि उपाशी पोटाने गहिवरत राहिली. पण तिची दया येणार कोणाला? अखेर नराधमांनी डोक्यात दगड घालून तिला काश्मीरच्या दऱ्या खोऱ्यातून कायमची मुक्त केली”. मी हे सगळं सगळं तिला सांगितलं. पण.... ओठ मिठून... मनातल्या मनात.... नुसतच भरल्या डोळ्यांनी... 

आसिफाच्या प्रश्नातून मला मुक्ती घ्यायची होती. माझी सोडवणूक करायची होती. हा विषय थांबविण्यासाठी उठून मी बाहेर निघालो तर माझ्या मागे येत पुन्हा ती म्हणाली, “मग तुम्ही का लिहित नाही तिच्यावर आर्टिकल! हे बघा! सगळे तिचेच फोटो दिसताहेत! तुम्ही पण लिहा ना?” मी माघारी वळलो आणि तिच्याकडे पहात म्हणालो, “बाळा! स्फोटात उडालेली शब्दांची दगडे आज माझ्याच डोक्यावर येऊन धडाधडा आपटताहेत! माझ्याकडे शब्द नाहीत. काय लिहणार मी तुझ्यासारख्याच निरागस आसिफावर....!


photo credit:newscode



Wednesday, April 11, 2018

एका प्रेमाची गोष्ट

तर गर्दीतल्या मल्टीप्लेक्स मध्ये त्याचा हात हातात धरून ती आत गेली तेव्हा मुव्ही सुरु होऊन सगळीकडे अंधार पसरला होता. त्याच्या हाताचा आधार घेत हळूवार पाऊले टाकत ती मागच्या बाजूला बुकिंग केलेल्या सीटवर जाऊन बसली. काही वेळ गेल्यावर त्याच्या खांद्यावर मान टेकवत ती हळूच म्हणाली,
“खरं तर माझी खूपच घुसमट होत होती रे! आज खूप बरं वाटतय!”
“तुला मुव्ही आवडतो ना! म्हणून घेऊन आलोय!”
“मुव्हीपेक्षा तू सोबत असलास ना! सारं जग जवळ असल्याचा भास होतो बघ!
“अगं किती प्रेम करतेस माझ्यावर! इतका जीव लावणे काही बरे नाही!”
“काय करणार रे! अशीच आहे मी! वेडी आहे ना मी!”
“तू पण ना? खरच! वेडीच आहेस तू!”
“एक खरं सांगशील?
“बोल ना! मी काहीच नाही लपवित तुझ्यापासून!” म्हणत त्याने तिच्या खांद्यावर हात टाकला.
“तुझ्या आयुष्यात दुसरी कोणी तर नाही ना?”
“तुला काय वाटतं?”
“माझा विश्वास आहे रे तुझ्यावर! पण सांग ना असच?”
“एक मुलगी आहे अजून!”
“ये गप्प रे! मला खूप भीती वाटते! नाव सांग बरं तिचं!” त्याला घट्ट बिलगत ती म्हणाली.
“फक्त तूच आहेस!” तिचा हात दाबत तो म्हणाला.
“ऎक ना?”
“बोल!”
“आपल्या मागे जी बाई बसलीय ना! मघापासून ती माझ्या पायांना धक्के देतेय!”
“अरे चुकून लागत असेल! तू नको लक्ष्य देऊस!”
“बघ ना खाली वाकून! आतासुद्धा तिचा पाय माझ्या पायावर आहे!”
“अगं तिलाही तुझ्यासारखं कोणीतरी मिठीत घ्यावं असं वाटत असेल! भुकेली असेल बिचारी!”
“काहीही हं!”
“तुला नको असेल तर माझ्या पायांना धक्का द्यायला सांग तिला!”
“गप्प रे! नालायक कुठला!”
“इंटरव्हल कधी होणार गं!”
“होईल ना! तुला कसली एवढी घाई! कितीतरी दिवसांनी असा एकांत मिळालाय!”
“आता येत जाईन मी! प्रत्येक फ्राईडेला तुझ्यासोबत!”
“ए प्लीज! सांग ना तिला? पायांना चप्पलचे धक्के देतीय खालून!”
“अगं तू बोल ना तिच्याशी! मी कसं सांगणार तिला?
“अरे हि बाई मघाशी आपण बाहेर कोल्ड्रिंक्स पिताना सारखी पहात होती दोघांकडे?”
“हो का?” म्हणत त्याने मागे वळून पाहिले. आणि क्षणात तिचा हात हातातून सोडवत घामजलेला चेहरा पुढे करून शांत बसला.
“का रे! ओळखीची आहे हि ती?”

... इतक्यात मागून त्या बाईचा आवाज आला, “सटवेsss! त्याची बायको आहे मी! पाळतीवर आहे दोघांच्या! चालुद्या अजून तुमचं...!

#ज्ञानदेवपोळ
Photo:scoopwhoop

दमयंती

एका सकाळी पेपरची पाने चाळताना मधल्या पानावर एक छोटीशी बातमी दिसली, "विष पिऊन तरुणीचा आत्महत्येचा प्रयत्न." एकदम हादरलोच. आता तुम्ही म्हणाल यात नवल वाटण्यासारखं काहीच नाही. मरण स्वस्त झालेल्या देशात अशा बातम्यांनी रोज वर्तमानपत्रांची कितीतरी पाने काठोकाठ भरलेली असतात. पण मी मात्र तीच बातमी पुन्हा पुन्हा वाचू लागलो. हवं तर तुम्ही मला वेडा माणूस म्हणा. नाहीतर आणखी काहीही म्हणा. पण त्या तरुणीच्या नावाजवळच मी पुन्हा पुन्हा फिरू लागलो. गावाचं नाव वाचू लागलो. गावही तेच होतं. पळसगाव. झर्रकण मेंदूच्या पोटात शिरून तळात गेलो. त्यातील त्या व्यक्तीला शोधू लागलो. अखेर एका कोपऱ्यात पोहचल्यावर माझा शोध थांबला. तळात सापडलेली आणि पेपरमध्ये उमटलेली ती व्यक्ती होती, "दमयंती उमाजीराव जहागीदार". पहिल्यांदा आयुष्यात कधी भेटली? नेमकी केव्हा भेटली? कि मीच तिला भेटलो? यातलं मला काहीच आठवत नाही. पण माझ्या सबंध बालपणाच्या आयुष्यावर तिच्या आठवणींचं पांढरं फिकट धुकं पांघरलेलं आहे हे मात्र खरं आहे. मी पुन्हा तिच्या आठवणींच्या धुक्यात हरवलो. 

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....

Photo: thealternative.
#ज्ञानदेवपोळ

Tuesday, March 27, 2018

दोन जगे

दिवस उगवायला नाना परळ एस.टी तून गावाबाहेरच्या फाट्यावर उतरले अन गठुळं घेऊन चालू लागले. फाट्यापासून मैलभर चालत गेलं की डोंगराच्या उताराला हजारभर लोकवस्तीची आपली सुळेवाडी येणार या आनंदात ते झपा झपा पावले टाकत चालू लागले. मुरुमाड रस्ता असल्यानं पायाला ठेचा लागत होत्या. विचाराच्या तंद्रीत वाडीबाहेरचा ओढा ओलांडून नाना गावात शिरले. गल्लीबोळातून सकाळी माणसांची कामधंद्यासाठी लगभग चाललेली. दुधाची गाडी गावतलं दुध गोळा करून गावाबाहेर पडत होती. नानाच्या डोक्यावरचं गठुळं बघून येणा जाणारा एखादा विचारायचा, "नाना लेकाकडून एवढं मोठं कशाचं गठुळं घेऊन आलासा. नाना खोटंच कायतरी सांगून वेळ मारत होते. अखेर नाना घराजवळ आले. नानाची बायको फुलाबाई बाहेरच्या चुलवाणावर पाण्याची तवली ठेवून जाळ लावत बसली होती. सगळ्या अंगणात धूर पसरला होता. आत थोरली सून स्वयंपाकाला लागली होती. नानानी खांद्यावरचं गठुळं सोफ्याला खाली ठेवलं आणि भिंतीला टेकून बसले. मागोमाग फुलाबाई जवळ आली आणि खाली बसत म्हणाली, 

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....
#ज्ञानदेवपोळ
Photo Credit: AdarshGramGramodyog

Sunday, March 18, 2018

एका व्हीलचेअरचा प्रवास...

जगावर दुसऱ्या महायुद्धाचे ढग गळत असताना फ्रेंक आणि इझाबेल या मध्यम वर्गीय उच्च शिक्षित आई वडिलांच्या पोटी एक चुणचुणीत पोरगा जन्माला आला त्याचं नाव होतं स्टीफन हॉकिंग. या स्टीफनच्या जन्माची तारीख होती ८ जानेवारी १९४२. त्यांची घरची आर्थिक परिस्थिती बेतातीच होती. गणित आणि विज्ञानाच्या प्रतिभेने जन्मताच काठोकाठ भरलेल्या या मुलाला लहान पणापासूनच संगीत आणि वाचनाची विशेष आवड होती. गणित आणि भौतिकशास्त्र तर त्यांच्या आवडीचे विषय होते. शाळेत असताना स्टीफनला ‘आइनस्टाइन’ या टोपन नावानं ओळखलं जाऊ लागलं. त्यांनी लहानपणी शाळेत आपल्या मित्रांच्या मदतीने टाकाऊ वस्तूंचा वापर करून कॉम्प्युटर तयार केला होता. लंडनच्या सेंन्ट अल्बान्स या शाळेतील शिक्षणानंतर ब्रिटन मधील ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून त्यांने पदवी संपादन केली. पुढे उच्च शिक्षणासाठी हा तरुण केंब्रिज विद्यापीठाच्या दारापर्यंत दाखल झाला.

वाढणाऱ्या वयासोबत स्टीफन एकवीस वर्षाचा झाला. सर्व काही सुरळीत चालू असताना एका सुट्टीच्या दिवशी स्टीफन आपल्या घरी परतला. एका रिकाम्या वेळेत तो शिडीवरून उतरत असताना घसरला आणि तेथेच बेहोष झाला. तेथूनच स्टीफन हॉकिंग या नावाचा झंझावात सुरु झाला. अनेक डॉक्टरांना दाखवूनही त्याच्या आजाराचे निदान काही लवकर झालेच नाही. त्याचा एकविसावा वाढदिवस सुरु असतानाच नियतीने त्याला एका दुर्मिळ नव्या आजाराचे गिफ्ट कायमस्वरूपी बहाल केले. त्या दुर्मिळ गिफ्ट दिलेल्या आजाराचे नाव होते “मोटर न्यूरॉन डिसीज.” याच आजाराने अफाट बुद्धिमता लाभलेला इंग्लड मधला हा तरूण कायमस्वरूपी अंथरुणाला लपेटून बसला. आता जगण्याला अर्थच उरला नव्हता. प्रचंड निराशेत स्टीफन दिवस ढकलू लागला. त्याच्याच शेजारी असंख्य आजारांनी ग्रासलेल्या एका रोग्याची जगण्यासाठी अखंड चाललेली धरपड पाहून त्याला जीवनाविषयी, या जगाविषयी पुन्हा आशेचे किरण दिसू लागले. डॉक्टरांनी सांगितल्या नुसार दोन वर्षात आता आपला मरण आता अटळ आहे हे माहित असून हि या तरुणाने जगण्याची उमेद सोडली नाही. काही कालावधीच हा तरुण जगाचा निरोप घेणार हे माहित असतानाही त्याच्या जेन वाईल्ड नावाच्या प्रेयसीने त्याच्याशी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. स्टीफन विवाहबद्ध झाले. आता जेन नावाची जादू तर त्यांच्या जगण्याचा नवा आधार बनली.

व्हीलचेअरचा आधार घेत स्टीफन नंतर केंब्रिज विद्यापीठात प्रोफेसर बनले. त्या तरुणाचे रुपांतर आता एका प्रोफेसरमध्ये झाले होते. अंथरुणाला चिकलेला आणि प्रचंड विज्ञानाने भरलेल्या मेंदूचा हा माणूस नव्या जगण्यासाठी जागेवरून उठून व्हील चेअरचा आधार घेऊन जगू लागला. नव्हे नुकताच जगला नाही तर त्या काळात त्यांची वैज्ञानिक म्हणून साऱ्या जगात कीर्ती पसरली. गणित, विज्ञान, भौतिकशास्त्रात त्यांनी अनेक संशोधने केली. विश्वाच्या निर्मितीचे रहस्य उलगडण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. आण्विक शक्ती, आणि सतत होणाऱ्या पृथ्वीवरच्या रासायनिक हल्ल्यांमुळे एक दिवस पृथ्वीचा विनाश अटळ असेल इथपर्यंत त्यांचे संशोधन पोहचले.

याच काळात हळू हळू शरीर त्यांची साथ सोडू लागले. अशा परिस्थितीत वेळोवेळी त्यांच्यावर अनेक शस्त्रक्रिया होत गेल्या. श्वास नलिकेला छिद्र पाडून त्यांच्यावर शस्त्रक्रिया करण्याची वेळ आली. त्यांना गिळताना प्रचंड त्रास होऊ लागला. अखेर एक दिवस नियतीने डाव टाकून त्यांचा आवाजही त्यांच्यापासून हिरावून नेला. या आजाराने त्यांच्या शरीरिक हालचाली बंद पडल्या. एका हाताच्या बोटांची काहीशी हालचाल करता होत असे. त्या बोटांचा वापर करून ते संगणकावर काम करत असत. संगणतज्ज्ञ डेव्हिड मेसन या त्यांच्या मित्राने त्यांच्या व्हील चेअरलाच एक संगणक जोडला. त्यांच्या संगणकासाठी एक नवी आज्ञावली लिहून कार्यरत करण्यात आली. याच तंत्रज्ञानाच्या आणि संगणकाच्या आवाजाच्या माध्यमातून स्टीफन यांना गळ्यातून बोलणे शक्य झाले. व्हाईस सिंथेसायझरच्या माध्यमातून ते पुढे बोलत राहिले. गंमत म्हणजे स्टीफन ब्रिटीश असूनही त्यांच्या सिंथेसायझरमधील त्यांचा आवाज हा पूर्णपणे अमेरिकन धाटणीचा होता. 

व्हीलचेअर समोरच्या बसवलेल्या याच माईकच्या ऐतिहासिक जागेवरून पुढे त्यांच्या जगण्याचे आणि संशोधनाचे शेकडो नवे अध्याय जगाने आजपर्यंत पाहिले. अनुभवले. लुळे पडलेले शरीर अंगावर घेऊन आणि मेंदूत असलेला ‘एकशे साठ आय.कू’ चा वापर करून स्टीफन यांनी काय नाही केले. त्यांनी अनेक नवे शोध लावले. बिग बॅंग थेअरीचा सिद्धांत त्यांनी मांडला. क्वांटम मेकॅनिक्स आणि सापेक्षतावाद एकाच सिद्धांतामध्ये मांडण्याचा पर्यंत केला. सैद्धांतीक भौतिकशास्त्रात त्यांनी जगाला मोलाचे योगदान दिले. विश्वाच्या निर्मिती पासून ते आकाशातील कृष्णविवरे कशी तयार होत असतील इत्यादी अनेक गोष्टींचा त्यांनी शोध घेतला. मानवाला न उकलणाऱ्या ब्रह्मांडातल्या गूढ रहस्यांचाही शोध घेण्याचा आणि चिंतनाचा त्यांनी आयुष्यभर ध्यासच घेतला होता. ब्रह्मांडाच्या उत्पतीबाबतचे त्यांचे शोध आणि विचार बऱ्याचशास्त्रज्ञानी स्वीकारलेले आहेत. 

अंतरिक्ष आणि पदार्थ विज्ञानाच्या क्षेत्रात तर त्यांनी वैश्विक मान्यताच मिळवली. जगातील पहिल्या दहा सर्वोत्तम वैज्ञानिकांमध्येही त्यांची गणना होत होती. 1988 साली “ब्रिफ हिस्टरी ऑफ टाईम” या त्यांनी लिहिलेल्या पुस्तकाच्या जगभरात लाखो आवृत्या रातोरात खपल्या. यामध्ये त्यांनी बिग बँग आणि कृष्णविवरासंदर्भात सविस्तर विवेचन केले होते. तर दुसरीकडे या पुस्तकातून त्यांनी ईश्वराचं अस्तित्वच नाकारल्याने त्यांच्यावर त्या काळी प्रचंड टीकाही झाली. “लाईफ इन द युनिव्हर्स” या पुस्तकात परग्रहावरचे एलियन आणि मानव यांची भविष्यात भेट होईल असेही भाकीत केले आहे. त्यांनी विज्ञानाविषयीची जशी अनेक पुस्तके लिहिली तशीच त्यांनी लहान मुलांसाठीही पुस्तके लिहली. विशेषता ‘जॉर्जस सिक्रेट की टू युनिव्हर्स' , 'जॉर्जस कॉस्मिक ट्रेझर हंट' ही या त्यांच्या पुस्तकातील लेखन लोकप्रिय ठरले.

स्टीफन यांच्या वैवाहिक आयुष्यातील अनेक दु:खद प्रंसग जगाने आजपर्यंत अनुभवले. १९९५ मध्ये त्यांच्या जगण्याचा आधार असलेली जेन वाईल्ड या त्यांच्या पत्नीने त्यांच्यापासून कायमची फारकत घेतली. स्टीफन आणि जेन यांचा दोन तपाहून जास्त चाललेला संसार मोडला. नंतर इलियाना मेसन स्टीफन त्यांच्या आयुष्यात आली. पण २००६ च्या आसपास ती हि त्यांना सोडून गेली. पण स्टीफन जगत राहिले. नंतर तर ते नासाच्या स्टेशन मधून उंचही उडाले. २००७ मध्ये त्यांनी शून्य गुरूत्त्वाकर्षण शक्तीचा अनुभव घेतला. जवळ जवळ चार तपाहून अधिक काळानी ते प्रथमच व्हिलचेअरवरून उठून हवेत तरंगण्याचा अनुभव घेत होते.

2011 मध्ये 'गार्डियन'ला दिलेल्या मुलाखतीत ते म्हणाले होते, “गेली पन्नास वर्षे रोज मृत्यूच्या छायेत असूनही मी अजून जिद्दीने जगतो आहे. मी कधीही मृत्यूला घाबरत नाही. आणि मला अजून मरणाची घाईही नाही. कारण या जगातून निघून जाण्यापूर्वी मला अनेक कामं करायची आहेत”. म्हणूनच व्हीलचेअरच्या एका जागेवर आयुष्यभर ज्ञान विज्ञानाचा ध्यास घेऊन बसून राहिलेली त्यांची जिवंत मूर्ती ही जगात कौतुकाचा विषय ठरली.

आजारानंतर दोन वर्षापर्यंतच आयुष्य लाभलेला असा हा न्यूटन चा वारसदार अखेर ‘मोटर न्यूरॉन डिसीज’ नामक आजाराची ‘मेलेली लाश’ अंगावर घेऊन पुढे पन्नास वर्षे जगला आणि अखेरीस नियतीच्या यानातून हा झंजावात पृथ्वीच्या कक्षेबाहेर कायमचा निघून गेला...

#ज्ञानदेवपोळ

Wednesday, March 14, 2018

उंच उडालेले 'पतंग' राव

बाळंतपणात सून मेली आणि जन्माला आलेल्या नातवाला म्हातारीनं स्वताच्या थानाला लावलं. पोरगं नुसतच थानं वडायचं. पण दूध काय याचं नाय. घरात प्रचंड दारिद्य. दूध विकत घेऊन पाजायला पैसे नाहीत. अशा परिस्थितीत त्या म्हातारीने दुसऱ्याच्या बांधला हाडं घासून नातू मोठा केला. ग्रॅज्युयटपर्यंत शिकवला. घरात खायापियाचे वांदे. आता नातवाला कुठेतरी नोकरी मिळेल आणि घराला चांगले दिवस येतील या आशेवर म्हातारीनं इथपर्यंत रोजगार करून कसंतरी रेटलं. पण जगाच्या बाजारात नातवाला नोकरी देणार कोण? नातवानं नोकरीसाठी हजार उंबरे झिजवले. पण काही उपयोग झाला नाही. मग एका बाजारी म्हातारीने घरातली पितळेची भांडी नेऊन मोडली. आलेल्या पैशातून पुण्याला जायचा तिने निर्णय घेतला.

खेडेगाव सोडून उभ्या आयुष्यात शहर कधीच न पाहिलेली म्हातारी सांगली जिल्ह्यातल्या एका खेडेगावातून नातवाला घेऊन स्वारगेटला दिवस मावळायला उतरली. हातात एक कापडी पिशवी. त्यात वाळलेल्या भाकरी आणि चटणीची भुकटी. ती ज्या व्यक्तीला भेटायला आली होती त्या व्यक्तीच्या घराचा पत्ता विचारत विचारत सदाशिव पेठेतून पुढे लकडी पूल ओलांडून म्हातारी नातवासोबत डेक्कन कॉर्नरला आली. पण कोण म्हणायचं ती व्यक्ती कात्रजला राहती तर कोण म्हणायचं याच परिसरात राहती.

रात्रीच्या अकरा वाजता म्हातारी बी.एम.सी.सी कॉलेजच्या समोर एका छोट्याशा एकमजली बंगल्यासमोर पोहचली. रात्र झाल्याने बंगल्यात सामसूम. गेटवर असलेल्या वॉचमेनला म्हातारीनं हात जोडलं आणि म्हणाली,"लई लांबचा प्रवास करून आलीय बाबा! तेवढी सायबाची भेट घालून दे!तुज्या पाया पडती!" पण तुम्हाला आता भेटता येणार नाही. साहेब कधीच झोपलेत. तुम्ही सकाळी साहेबांच्या ऑफिसला जाऊन भेटा. असं त्या वॉचमेननं सांगितलं. पण काही झालं तरी येथून हलायचं नाही असं ठरवून आलेली म्हातारी तिथंच रस्त्याच्या कडेला नातवाला घेऊन बसून राहिली.

मध्यरात्री दोनची वेळ. सारं पुणे गाढ झोपेत गेलेलं. रस्त्याच्या कडेला अंधारात नातवासोबत डोळे लुकलुकत बसलेली म्हातारी. अशातच बंगल्यातील ती व्यक्ती जागी झाली. खिडकीतील नजरेने रस्त्यावर वडाच्या झाडाखाली बसलेली गावाकडची म्हातारी त्या नजरांनी बरोबर टिपली. एका क्षणात त्या बंगल्याच्या लाईटा पेटल्या. रात्रीच्या दोन वाजता त्या व्यक्तीने बंगल्याच्या खिडकीतून त्या म्हातारीला हाळी मारली. आणि पेंगाळून गेलेली म्हातारी क्षणात जागी झाली. अंगात गावाकडची बंडी आणि पट्ट्या पट्ट्याची साधी विजार घातलेली ती व्यक्ती खाली आली. मध्यरात्री वॉचमेनला चार शिव्या टाकून त्या म्हातारीला त्या व्यक्तीने स्वतः रस्त्यावर येऊन घरात नेली. ज्या व्यक्तीने त्या म्हातारीला घरात घेतली त्या व्यक्तीचं नाव होतं डॉ.पतंगराव कदम...

प्रचंड दारिद्र्यात आणि दुष्काळी पट्ट्यातल्या मातीत जन्माला येऊन आपल्या खेडवळ मातीतल्या माणसांना ओळखणारी ती व्यक्ती पतंगराव कदम होती. रात्रीच्या अडीच वाजता फुलागत जपलेल्या त्या म्हातारीच्या नातवाला त्याच्या राहण्या खाण्यासहित, स्वतःच्या शिक्षण संस्थेत फुकट नोकरी देणारा नेता या आधीही कधी महाराष्ट्रात जन्माला आला नाही आणि पुढेही येणार नाही. अशा हजारो नाही तर लाखो गरीब कुटुंबाना भाकरी मिळवून देणारा राजकारण आणि समाजकारणातला हा भक्कम वृक्ष आता कायमचा उन्मळून पडलाय....
शेवटी वृक्ष कोसळल्यावरच कळतं की तो किती उंच गेला होता...

इहलोकीचा प्रवास

...आंब्याच्या झाडाखाली सावलीत उरलेल्या आयुष्यावर शांत विचार करीत बसलेल्या त्याच्या निर्विकार चेहऱ्याकडे पहात ती म्हणाली.
"एक विचारू…?"
"हो विचार ना."
"मलाही तुझ्यासोबत शेवटच्या प्रवासाला यायचंय...नेशील?"
"हे बघ! क्षणभंगुर जीवन आहे माझं. तू सुखात रहा! आई होण्याचं भाग्य दिसतय तुझं या घरात?"
“राहिला असतास सोबत तर बरं झालं असतं!”
तो धरपडत हलला आणि तिच्या कपाळावर आपले ओठ अलगद टेकवत म्हणाला,
“मलाही तुझ्या सोबत जगायला आवडलं असतं! पण जन्म मृत्यू कुठे आहे आपल्या हातात?”
"तू दूर गेलास तरी तुझी आठवण कायम सोबत राहील." म्हणत ती ताडकन उठली.
"अगंss काय झालं? अशी एकदम का उठलीस! मी घाबरलो ना?"
"ते बघss… समोर पाहिलस का? बहुतेक तुझा इहलोकीचा अखेरचा प्रवास सुरु झालाय...”
हताश होऊन त्याने मान उंचावून समोर नजर टाकली. मालकासोबत उन्हात बोकड कापायचा चमकणारा धारदार सुरा हातात घेऊन उस्मान झपाझपा पाऊले टाकत त्याला कापण्यासाठी जवळ येत होता...”



Tuesday, February 27, 2018

सखू म्हातारी

आमच्या लहानपणी सखू म्हातारी आठ बैलांचा नांगर धरायची. मारकी बैलं दोन कासरं लावून एकटी कुळवाला जुंपायची. स्वत: बैलगाडीत कडबा रचून गाडी चालवायची. ती गाडीत कडबा रचायची अन नवरा अधू हातानं खालून पेंड्या वर टाकायचा. सोळा हाताची कडब्याची गंज एखाद्या गड्याला लाजवेल अशी रचायची. सखू म्हातारीचा नवरा उजव्या हातानं अधू होता. त्याला जास्त कष्टाची काम जमायची नाहीत. सखू म्हातारीची दोन बैलं होती. बैलं मारकी असूनही ती दोन कासरं लावून नांगरटीत घालायची. गड्यागत चाबकाचे फटके टाकायची अन म्हणायची, “आता तुझी मस्ती जिरल बघ चांगली! माझ्यावर शिंग उगारतुयास व्ह्य रं!.” नऊवारी लुगड्याचा कासोटा घातलेली सखू म्हातारी आठ बैलांचा किर्लोस्कर नांगर असा भेगाळलेल्या जमिनीत घुसवायची कि तिनं नांगर धरलेल्या रानाला गवत - काशी पुन्हा चिकटणार नाही. तिचा माळावर चाललेला नांगर बघून येणा जाणारा वाटसरू रस्त्यात थांबून बघतच बसायचा. नांगर तासातनं पुढ जाईना कि सखू म्हातारी दुसऱ्या गड्याकडे बघून ओरडायची, “ आरं त्या मधल्या सर्ज्यावर ढेकुळ फेका! खरी खोड तिथच हाय बघा!” येणारा जाणारा वाटसरू तंबाखू मळत बघतच बसायचा. म्हणायचा, “गड्या याला म्हणायची बाय! अशी बाय जेच्या प्रपंचाला हाय त्येची जनमभर मजा हाय!”

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....

#ज्ञानदेवपोळ


Tuesday, February 13, 2018

वाडा चिरेबंदी

"आमच्या सात पिढ्यानी बसून खाल्लं तरी काय कमी पडायचं नाय! माज्या सुबरावला कुठं बँरीस्टर करायचा हाय!" असं जेव्हा मिशांना पीळ देत बापू म्हणायचा तेव्हा मला सात पिढ्या हि काय भानगड असावी ते नक्की कळायचं नाय. आमच्या लहानपणी बघावं तेव्हा रिकामं टेकड्या लोकांचा बापूच्या तीस खणी वाडयात राबता असायचा. बापू पान खाऊन पिंकदाणीत पिचकाऱ्या मारत अनेक पराक्रमाच्या गोष्टी सांगायचे. गांधीवधानंतर खेड्यापाड्यात अनेक ब्राम्हणांचे वाडे जाळले. त्यात बापूच्या शेजारचा भाऊ ब्राम्हणाचा वाडा पण जळाला. भाऊ ब्राह्मण गाव सोडून जाताना ह्यो जळका वाडा बापूनं विकत घेतला आणि त्याची पुन्हा नव्याने उभारणी केली. बापूचा वाडा गावाच्या मध्यभागी. वाड्याला भली मोठी दगडी चौकट. तितकाच उंचीचा कोरीव दरवाजा. जुन्या तटवजा भिंती. गावाच्या मध्यभागी उंचीवर हा दिमाखात वाडा उभा. वाड्याच्या बाहेरून घसरणीला लागलेलं सगळं गाव दिसायचं. एका महापुरात याच तीस खणी वाड्यानं साऱ्या गावाला आसरा दिलेला. वाड्याच्या बाहेर मोठा दगडी कडेपाट बांधलेला. या कडीपाटाला कधीकाळी बापूचा घोडा बांधलेला असायचा. बापू तरुणपणात शेता शिवारात या घोड्यावरून फिरायचे. अश्या एक ना अनेक गोष्टी बापू दिवसभर तरण्या पोरांना सांगत बसायचे. जग, माणसे कितीही काळासोबत पुढं गेली तरी बापू अजूनही त्याच इतिहास काळात.

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....

#ज्ञानदेवपोळ
प्रातिनिधिक फोटो, Credit Indian Frame

Wednesday, February 7, 2018

अलविदा केलेल्या आठवणी...

माहेरात येऊन चार दिवस उलटले तरी तो कुठेच दिसेना म्हंटल्यावर ती आणखी काळजीत पडली. त्याच्या आठवणीनं जास्तच व्याकुळ झाली. अखेर काल संध्याकाळी मागच्या गल्लीतनं हातात बैग घेऊन जाताना तिला अंधारात तो दिसला आणि मुद्दाम वाट वाकडी करून ती त्याला आडवी गेली अन आवाज दिला...
“रविंद्रss.”
“प्राजक्ताss.”
“कसा आहेस?”
“आहे बरा…तू कधी आलीस?”
“चार दिवस झालं.”
“बरं हाय का तुझं?”
“बरं नसाय काय झालं?”
“तसं न्हवं! सासरची माणसं हाईत का चांगली?”
“अजून तरी चांगलीच हाईत.”
“मग आहेस ना सुखात!”
“जसा तू आतून असशील तशीच मी पण आहे!”
...क्षणभर कोणीच बोललं नाही मग प्राजक्ताच म्हणाली,
“मला तू लवकर विसरलास!”
“हवं तर तसं समज आता!”
“अजून गेला नाही का राग?”
“राग कसला! तुझ्या आयुष्याचा तू योग्यच निर्णय घेतलास! बेरोजगार तरुणाशी लग्न करून तुला शेवटी पश्चातापच झाला असता!”
“तुझ्या नोकरीचं जमतच नव्हतं! मी तरी किती दिवस थांबणार रे!
“बरं… जाऊ का मी? एस.टी चुकेल माझी.
“कुठे निघालायस?”
“जायाचं पोटाच्या मागं हिंडत....”
“असं कोड्यातलं नको रे बोलूस! मिळाली नोकरी?”
“नाही अजून!”
“शहरात पोहचल्यावर आमच्या यांना भेट ना एखदा! ओळखीनं बघतील कुठेतरी?”
“तुझ्या संसाराच्या वळचणीखाली थांबून आयुष्याला पुन्हा दुख:ची अंघोळ घालायची नाही मला!”
“पण नव्या आयुष्यात मित्र बनून जवळ राहू शकतोस ना?”
“जुन्या नात्यांना नवी लेबलं लावून जगण्यापेक्षा फकीर बनून जगायला आवडेल मला!”
“पण छळणाऱ्या आठ्वणींचं काय?”
“चल विसरून जाऊ त्यांना! नाहीतर सीझर केलेल्या काळजावरचे टाके कधीच गळालेत! आता हे हि दिवस बरे वाटताहेत...”
...तो धपाधपा पावलं टाकत एका वळणावर अंधारात गुडूप्त झाला आणि ती जड पापण्यातून पुन्हा पुन्हा त्याला पहातच राहिली...

#ज्ञानदेवपोळ
प्रातिनिधिक फोटो 

Monday, January 29, 2018

मध्यरात्री पेटवलेली प्रेयसी

कित्येक वर्षानंतरही तुझ्या आठवणी
बंद खिडक्यांच्या फटीमधून शिरून
भयान रात्री माझ्या मेंदूला
छळू लागल्या तेव्हा मात्र
मी पेटून उठलो.
अखेर तुझ्या आठवणींचा खून करायचाच
मी निर्णय घेतला.
मग तुला कोंबलेली अडगळीतली
जुनी ट्रंक मी बाहेर काढली
मध्यरात्री सुनसान झालेल्या रस्त्यावर आलो
तर लुटून नेल्यागत शहर गप्पगार पडलेलं
आकाशाकडे वर पाहिलं तर
चांदण्यांनी डोळे टवकारलं
पळणाऱ्या झिपऱ्या ढगांना
मला पाहून हसू फुटलं
मी पुन्हा प्रचंड चिडलो.
काठोकाट भरलेली तुझ्या आठवणींची ट्रंक
रस्त्यावर एका क्षणात मी विस्कटली,
तू दिलेली प्रेमपत्रं, भेटवस्तू आणि
तुझ्या कवितांचे विखुरलेले कागद
या साऱ्यांची मिळून एक चिता रचली रस्त्यावर.
होळीच्या ढिगात ऊस उभा करावा
तशी तुझ्या तसबिरीला त्या चितेवर उभी केली
काडेपेटी काढली आणि त्या मध्यरात्री
मी तुला भर रस्त्यावर पेटवून दिली.
धडाधडा जळणाऱ्या तुझ्या चितेची उब घेता घेता
अर्धवट जळालेल्या कागदाच्या एका तुकड्यावर
नजर येऊन पडली
आणि तेथेच मी अडकलो -
त्यात तू लिहलं होतंस,
"निदान आता जाळलेल्या आठवणींचं ‘श्राद्ध’ तरी
पुन्हा घालू नकोस
नाहीतर आणखी गुंतून जाशील,
आणि नव्याने जळत राहशील
वर्षानुवर्षे....पुन्हा पुन्हा..."

#ज्ञानदेवपोळ

Tuesday, January 23, 2018

गोष्ट १६ एमएम सिनेमांची


पूर्वी गावागावात लग्नकार्ये, भंडारा, गणपती, यासारखे अनेक छोटे मोठे उत्सव साजरे व्हायचे. या कार्यक्रमात मनोरंजनाचे हमखास साधन असायचे ते पडद्यावरचा 16 एमएम चा सिनेमा. गावात रात्री पडद्यावर सिनेमा असला कि भर दुपारी पारापुढच्या दगडी दीपमाळेवर लाऊड स्पिकरचे जर्मनी कर्णे वर चढायचे. काही वेळातच लाऊड स्पिकरमधून पुकारण्याचा आवाज बाहेर पडला की गावासहित रानामाळात असलेल्या लोकांचे श्वास जाग्यावर थांबायचे. हात विश्रांती घ्यायचे. कान उभे राहायचे. स्पिकरच्या आवाजाने सारा आसमंत दणाणून उठायचा. झाडावरची पाखरं भुर्रकन हवेत उडायची. साऱ्या नजरा एका क्षणात गावाच्या दिशेला वळायच्या. "आज रात्री ठीक साडे नऊ वाजता मस्त मराठी चित्रपट सुळावरची पोळी" सिनेमाचे नाव सांगून झाले की पुढे हमखास आवाज निघायचा, "याल तर हसाल न याल तर फसाल सकाळ उठून शेजाऱ्याला विचारत बसाल". या आवाजाने शिवारात राबणाऱ्या हातांना जोर चढायचा. आज सिनेमा बघायला मिळणार म्हणून बायका दिवस मावळायलाच चुली पेटवून स्वयंपाकाला लागायच्या. म्हातारी कोतारी माणसं सुद्धा मिळेल ते खाऊन पाराच्या दिशेने सरकायला लागायची.

दिवस मावळून अंधार पडायला लागला की सर्वांचे डोळे एस.टीच्या थांब्याकडे लागायचे. फाट्यावरून जाणाऱ्या शेवटच्या एस.टीतून टाकीवाला बाबा उतरायचा. मोठया सुटकेस सारख्या त्याच्या पेटीत प्रोजेक्टर, पिशवीत रीळा, वायरबोर्ड, रिकामे चक्रे, वायरा, इत्यादी साहित्य. सिनेमा ठरवून आलेली चार दोन पोर ते सामान घ्यायला हजर असायची. अंधार वाढत जाईल तसा गावात लाऊड स्पीकर वरून पुकारणाऱ्या माणसाला जोर चढलेला असायचा. हि कला काही खास लोकांनाच जमायची. यांच्या ठराविक लयबद्ध आवाजाची सगळ्या कानांना सवयच झालेली. टाकीवाला गावात शिरताना दिसला की बारकी पोरं गल्लीबोळानं टाकीवाला आला म्हणत पळायची. ज्याच्या घरी कार्यक्रमानिमित्त सिनेमा ठेवलेला असायचा. त्याच्या घरी टाकीवाल्याच्या खास जेवणाची खास सोय.

तोपर्यंत इकडे पाराजवळ रिकाम्या पटांगणावर दोन मोठे बांबू जमिनीत ठराविक अंतरावर खड्डा काढून रोवले जायचे. दोन्ही बाबूंना ताणून पडदा बांधला जाई. दुपारी दीपमाळेवर चढवलेले जर्मनी कर्णे आता खाली उतरून या बांबूवर चढून बसायचे. पडद्याजवळ तोपर्यंत लहान पोरं एकमेकांना जागा मिळेल तेथे खेटून बसायची. घरातून लवकर बाहेर पडलेली म्हातारी माणसं पोती टाकून बसायची. बघता बघता सारं मैदान गर्दीनं फुलून जायचं. पडद्यापासून काही अंतरावर टाकीवाला प्रोजेक्टर मांडून तयारीला लागायचा. त्याला एक वर आणि खाली अशी दोन मोठी फिरणारी चक्रे जोडली जायची. वरचे चक्र रिळाणी भरलेले. तर खालचे रिकामे. वरच्यातून आलेली रीळ खालच्या चक्रात जोडली जाई. मशीनवाल्याचं पडद्यावर फोकस मारून सेटिंग सुरु झालं कि अंधाराचा फायदा घेऊन बारकी पोरं हळूच कुणाचे तरी पटके, टोप्या पडद्याच्या उजेडावर दिसेल असं उडवायची. लगेच "कुणाचं रं गाबडं हाय!" म्हणत शिव्यांचा भडिमार घुमायचा. दुपारपासून पुकारणारा गडी आता फडक्यात गुंडाळलेला माईक हातात घेवून आपल्या गावचे अमके अमके जेष्ठ यांच्या हस्ते नारळ फोडतील अशी शेवटची आरोळी देणार. तोपर्यंत कोणतरी डीपीत जाऊन सगळ्या खांबावरच्या लाईटी बंद करणार. आणि इकडे रिळांचा कर कर आवाज करीत टाकीवाल्याने प्रकाश किरण थेट पडद्यावर सोडले कि सिनेमा सुरु. कुंकू, पुढचं पाऊल, सांगते ऐका, मुंबईचा जावई, सोंगाड्या, पिंजरा, सामना, उंबरठा ते माहेरची साडी असे अनेक सिनिमे तेव्हा पडद्यावर लागायचे. 

चंद्रकांत-सुर्यकांत, जयश्री गडकर पासून स्मिता पाटील, अशोक सराफ, निळू फुले, रंजना, दादा कोंडके यांचेच हे प्रामुख्याने सिनेमे असायचे. दादा कोंडके किंवा अशोक सराफची एंट्री झाली की माणसं हसून हसून बेजार व्हायची. तर निळू फुले आले की बायकांचा शिव्यांचा भडीमार. एखादी म्हातारी अंधारतूनच, "आला बघ किरड्या!" म्हणून शिव्या हासडणार. मध्येच एखाद्या वेळी कोणतरी मुसमुसणार. गावात चार दोन बायका अश्या असणार कि अख्खा सिनेमा संपेपर्यँत यांची तोंड सुरूच. तर पडद्यावर मारामारी सुरु झाली की एखांदा म्हातारा "हाण अजून हाण!" म्हणून ओरडणारच. त्यात मोक्याची क्षणी टाकीवाल्याकडून हमखास रीळ तुटणार. मग एका दमात सगळी "आरं कट करू नकं रं! मागं घे मागं!" म्हणत पुन्हा कालवा सुरू. एक रीळ संपली की सिनेमा न थांबता दुसरी रीळ जोडणं हे फार हात चलाखीचं काम. यात काही टाकीवाले खास पारंगत. अशी न थांबता रीळ जोडून खेळ दाखवणाऱ्यास पुढची सुपारी हमखास मिळणार.

तर या सिनेमा बघणाऱ्यात काही लफडेवाले प्रेमिक हमखास असणार. असाच सिनेमाचा खेळ सुरु असताना खालच्या आळीच्या तानीला चिकटायसाठी माळावरचा किश्या पाताळ नेसून अंधारातून बायकांच्या घोळक्यात शिरलेला. बायकांना वाटलं परगावची एखांदी बाई सिनेमा बघायला आलेली असावी. अंधाराचा फायदा घेऊन किश्या तानीच्या अंगाला अंग लावून चिकटून बसलेला. किश्या म्हणजे महाबिलंदर गडी. नाना युक्त्या करणारा. पाताळ नसलेलं असल्यानं कुणालाही संशय आला नाही. चांगला अर्धा सिनेमा संपेपर्यंत अंधारात दोघांचा खेळ चाललेला. सिनेमाची मध्यांतर झाल्यावर ह्यो बी गडी बायकांच्या घोळक्यातनं शिरून लघवीला जाऊन आला. सिनेमा पुन्हा सुरु झाला. काही वेळ गेला. अन टाकीवाल्याच्या मागच्या बाजूनं अंधारातनं अचानकच आवाज आला, "तुझं मडं बसिवलं भाड्या! माझ्या चोळीला हात घालतुयास व्ह्य रं! आरं गड्याचा हात मला ओळखू ईना व्हय!" म्हणून धूरपा नाणी किश्याला बडवायला लागलेली. मध्यंतरानंतर तानीची जागा धुरपा नानीनं बळकावलेली. अन धुरपा नानाच्या जागी तानी बसलेली. त्यामुळे सगळा खेळाचा बेरंग झालेला. पण किश्या चलाख प्राणी. नेमकं काय झालय हे लोकांना कळेपर्यंत पाताळ सावरीत किश्या चार ढेंगात गावाशेजारच्या ओढ्यात गायब. लोकांना वाटलं हि बाईच पळतीय म्हणजे हिलाच कोणीतरी काय केलय. अश्या कित्येक किश्या आणि तानीच्या गोष्टी या 16 एम एम च्या सिनेमांनी खेड्यात घडवल्या. एक ना हजार गोष्टी. 

काळ बदलला. दूरदर्शन वर आठवड्यातून एखांदा मराठी सिनेमा दिसू लागला. पुढल्या रविवारी कोणता सिनेमा लागणार म्हणून आठ दिवस आधीच लोकं "साप्ताहिकी" सारखे कार्यक्रम बघू लागले. नव्वदच्या दशकानंतर बदलाचे वारे खेड्यावरुन वेगाने घोंगावू लागले. नासातून तंत्रज्ञानाने भरलेल्या उपग्रहाच्या सिगारेटी धूर ओकत आकाशात उंच उडाल्या. झाडावर बांधलेल्या घरट्यासारख्या कौलारू घरावर छत्र्या लोंबकळू लागल्या. अल्फा मराठी, ईटीव्ही सारखे मनोरंजनाचे शब्द नव्याने खेड्यातल्या डिक्शनरीत सामील झाले. हैद्राबादवरून रामोजीरावांनी सोडलेले ईटीव्ही मराठीच्या सिग्नलचे धूर कौलारू घरावरच्या छत्र्या पोटात ओढू लागल्या. या उपग्रह वाहिन्यांनी सिनेमा नजरेच्या टप्प्यात आणला. पडद्यावरच्या सिनेमांची क्रेझ विझू लागली. तालुक्याच्या टुरिंग टाक्या ओस पडल्या. गावात येणारे टाकीवाले फाट्यावरच्या एस.टी तून उतरताना दिसेनाशे झाले. दुपारपासून गाव दणाणून सोडणारा लाऊड स्पीकरवाल्याचा आवाज थांबला. पाराजवळ सिनेमा संपल्यावर उजाडे पर्यंत पडद्याच्या समोर झोपा लागलेली बारकी पोरं दिसेनाशी झाली. रात्रभर दोन जर्मनी करन्या मधून गावाला हसवत ठेवणारा अशोक सराफांचा आवाज विसावला. बायकांना मुसमुसून रडायला लावणारा पारासमोरच्या पडद्यावरचा जयश्री गडकरांचा अभिनय थांबला. निळू फुल्यांचे पडद्यावरचे राजकारण आता प्रत्यक्ष गावा गावातच शिरू लागलं. किश्या आणि तानी सारख्या प्रेमिकांच्या भेटीची ठिकाणं आठवणीत परिवर्तित झाली. टाकीवाल्या बाबाची मशीन श्वास विझवून कोपऱ्यातल्या अडगळीत कायमची विसावली. घरात जन्माला येणाऱ्या नव्या पिढ्यांना टाकीवाला बाबा आता जुन्या सिनेमांच्या गोष्टी शून्यात हरवून सांगू लागला. म्हणूनच मल्टिप्लेक्स, हॉटस्टार, प्राईम आणि नेटफिल्क्सवर सिनेमे बघणाऱ्या भविष्यातील पिढ्यांना काळजावर कोरलेला हा जादुई रिळांचा ठसा कधीच अनुभवता येणार नाही...
#ज्ञानदेवपोळ





Monday, January 1, 2018

जात्यात भरडलेला खंडेराव

खंडेराव खरं सांग...
तू ज्या उन्मादात रात्री दारूचे चार घोट
नरड्यात ओतून शहरातल्या रस्त्या रस्त्यांवरुन
नाचत होतास, बैलासारखा उधळत होतास
ते नाच गानं खरोखरचं होतं का?
खरं सांग खंडेराव...
रात्री पॅन्ट गळेपर्यंत पोरा पोरीत नाचताना
दूर गावाकडे तुझ्या माळरानातल्या शेताला
तुरीच्या शेंगाच लागल्या नाहीत
हि वेदना तुला आतून छळत होती कि नाही?
खंडेराव खरं सांग...
रात्री एफ सी रोडवर फुगे हवेत सोडताना
एखांद्या क्षणी शेतातला बोंड आळ्यानी
चिंध्यासारखा जागोजागी पोखरलेला कापूस
तुला मध्येच उडताना दिसला कि नाही?
खरं सांग खंडेराव...
रात्री व्हिस्कीचा ठसका लागल्यावर
दम्याने दिवसरात्र खोकणारा गावाकडचा मोडका बाप
आणि वेफर्स घशात विरघळताना,
वाळक्या भाकरी फोडणारी तुझी तुटकी आई
तुला शहरातल्या भर गर्दीत अंधारात दिसली कि नाही?
लपवू नकोस आतलं खंडेराव, खरं सांग...
तू जे देहभान हरवून नागासारखा रात्री फणा काढून डुलत होतास
उधळत होतास, उसना आव आणून मध्येच गर्जत होतास,
तेव्हा पस्तीशी गाठूनही
दुनियेतला एकही बाप तुझ्या गळ्यात पोरगी बांधेना,
हि आतली वेदना अंगावर घेऊनच
तू खोट्या उड्या मारल्यास कि नाहीस?
खंडेराव...
हि वर्षे बिर्षे तुझ्यासाठी कधीच बदलत नसतात
इथल्या व्यवस्थेचा आर्थिक गाडा चालवण्यासाठी
पळविलेली हि नुसती कॅलेंडरवरची पाने असतात.
मात्र तू,
वरीसभर साठणारी तुझ्या मेंदूतली “समृद्ध दु:खांची अडगळ”
अशी वर्षाच्या अखेरीस इथल्या रस्त्या रस्त्यांवर
सांडून रिकामा होत जातोस,
आणि जुन्यातून पुन्हा नव्यात घुसत राहतोस
इतकच...

#ज्ञानदेवपोळ

Friday, December 15, 2017

किसानानी

"आज जायाचा म्हणतुयास तर तेवढं वस्तीवरच्या किसानानीला भेटून ये! तू गावाला आल्यावर घरी पाठवून दे म्हणालीय! थकलीया आता बिचारी!" आईने असे सांगितल्या सांगितल्या मी पायात चप्पला घातल्या अन नानीच्या वस्तीची वाट चालू लागलो. वाट चालता चालता तरुणपणापासून  म्हातारपणापर्यंत जगलेली आख्खी किसानानी डोळ्यापुढे दिसू लागली. मला खुणावू लागली. तिच्यावर आता वाईट दिवस आलेत असं आईनं निघताना सांगितल्यामुळे तर मी अधिकच अस्वस्थ झालो. चालता चालता दोन ठिकाणी ठेचकाळलो. कित्येकवेळा मी लहान असताना आई मला या किसानानीकडे अंडी आणायला पाठवायची. गावात कुठे नाही पण या नानीकडे अंडी नक्की सापडायची.
नानीच्या दारात नेहमी चार म्हशी, दोन रेडकं, एक शेरडी, चांगल्या पन्नासभर कोंबड्या दिसायच्या. या नानीला सहा पोरी. अन सहा पोरींच्या पाठीवर नवसाने जन्माला लेला मारुती. आणि या मारुतीच्या जन्मानंतर काळाने उचललेला नवरा. एवढीच काय ती इस्टेट अंगावर घेऊन टेचात जगणारी किसा नानी मी लहानपणापासून पहात आलेलो. आता तुम्ही म्हणाल, “पदराला सात पोरं घेऊन बाई कशी जगली असल.तर किसा नानी जगली. अन पोरं सुद्धा जगवली. नुसत्या पोरीच पोटाला आल्यावर घराला दिवटा पाहिजेल. या नवऱ्याच्या हट्टापायी किसा नानीनं काय काय केलं सल.

पूर्ण कथा वाचा लवकरच पुस्तक रुपात.....

#ज्ञानदेवपोळ 
फोटो सौजन्य: shutterstock.com




Monday, December 4, 2017

माहेर

माहेर हा शब्द कळायला स्त्रीचाच जन्म घ्यावा लागेल. माहेर आणि स्त्रीचं नातं हे अनादि अनंत काळापासून कधीही न संपणारं. युगाने युगे चालत आलेलं. खेड्यात तर माहेर या शब्दाला विशेष वलय. लग्नसराई संपली कि पावसाळा सुरु होतो. खेड्यात शेतातील कामांना मग प्रचंड जोर. काही काळातच पिकं टरारून वर येतात. अशातच नवीन लग्न होऊन सासरी गेलेल्या पोरींना वेध लागतात ते माहेराचे. लग्नानंतर स्त्रीचे सारे जीवनच बदलते. उठ सुठ कधीही तिला माहेराला जाता येत नाही. मग ते कितीही जवळ असेना. खेड्यात त्यासाठी रीतीरिवाज ठरलेले. कृषीजनांच्या संस्कृतीत रीतीरीवाजाना  विशेष महत्व. ते सर्वांनी पाळायचेच. श्रावणापासून ते पंचीमीच्या सणापर्यंत. आणि पुढे गौरी गणपती, दिवाळीपर्यंत या नव्या सासुरवाशिणीना ओढ लागते ती माहेरांची.

माहेरात येताना रिकाम्या हाती येता येत नाही. त्यासाठी रिती ठरलेल्या. त्या पाळायच्याच. पहिल्यांद्या माहेरात येणाऱ्या सासुरवाशिनी सोबत दुरड्या घेऊन माहेराकडे जायला निघतात. पूर्वी बैलगाड्यांनी या सासुरवाशिनी माहेराला येत. या बैलगाड्या बांबूच्या काब्यांनी गोलाकार आकार देऊन झाकलेल्या असायच्या. गावांच्या वेशी त्यांच्या स्वागताला सदैव तत्पर. बैलगाडी घरापुढे थांबली कि पहिली खाली उतरणार ती सासुरवाशिन. मग दुरड्या उतरणार. बंधूची गाडी गोठ्याला सुटणार. तोपर्यंत दाराला उभी असलेली कर्ती म्हातारी नातीची दृष्ट काढणार. निदान भाकरीचा तुकडा तरी ओवाळून टाकणारच. यात अंधश्रद्धा नाही. असणार ती श्रध्दाच. मग सासुरवाशिनीच्या गालावरून जुन्या हातांची बोटे मोडली जाणार. एव्हाना साऱ्या गल्लो गल्लीत बातमी. मग लहान पोरासहित भावकीतल्या बायकांची पळापळ. “अमक्या तमक्याची लेक आली गं!” तोंडी एकच वाक्य.

सासुरवाशिनींची पावलं माहेरच्या उंबऱ्याला लागली कि साऱ्या खेड्यात असच स्वागत. गावची लेक ती आपलीच लेक. तिचं सुख ते आपलं सुख. तिचं दु:ख ते आपले दु:ख. हीच खेड्याची संस्कृती. रीत. परंपरासुद्धा. त्यात आपलेपणा. मायेचा ओलावा काठोकाठ भरलेला. मग दुरड्या सोडण्याची धावपळ. दुरड्या सोडण्यास इतर स्त्रियांना बोलविण्यासाठी भावकीतील खास बाईची नेमणूक. ती चार पाऊलात एका वेळी पाच घरात निरोप देणार. खेड्यात अशी वेळेत कामं करणाऱ्या काही खास स्त्रीया. मग सगळीकडे हळदीकुंकवासाठी पळापळ. सासर माहेरच्या परिस्थितीनुसार या दुरड्यांची संख्या ठरलेली. अगदी एका दुरडीपासून ते पाच पंचीवीस पर्यंत ही वाढत जाणारी संख्या. हळदी कुंकू, पान, सुपारी, पीस नारळ हे मात्र ठरलेलंच. एखांद्या दुरडीत पुरण पोळी, तर दुसरीत करंज्या लाडू. आम्ही याला कानवले म्हणत असू. म्हणजे अजूनही तसेच म्हणतो. आपल्या माणसात. मात्र खेड्यात नावं घेतल्याशिवाय या दुरड्या सुटत नाहीत. काळानुसार दुरडीचा “डबा” झाला. पण हीच रीत अजूनही. नांव घेणं या शब्दाला “माहेर” या शब्दा इतकच वलय. तितकच वलय एखांद्या लुगडे चोळीतल्या म्हातारीने घेतलेल्या अंलकारीक लांबलचक नावाला. तिच्या शैलीला. आणि तिच्या खणखणीत आवाजाला. यात जुन्या स्त्रिया पारंगत. एकीकडून दुसरीकडे काळानुसार चालत आलेला हा पारंपारिक लाखमौलाचा ऐवज. जुन्या संस्कृतीकडून पुढ्च्या पिढ्यांना मिळालेला. मग एकमेकींच्या “रावांचं” नांव घेण्याची प्रचंड स्पर्धा. मग एखांदीचा “राव” भांडखोर का असेना. पण नाव घेताना जपायची ती संस्कृती. बाकी कैक गोष्टींना इथे थारा नाही. अगदी एका ओळीपासून ते दहा ओळीपर्यंत ह्या वाढत जाणारी शब्दांच्या लयबद्ध राशी. पण सर्वांना उत्सुकता एकच. नव्या सासुरवाशिनीच्या नावाची. तिचं लाजत मुरडत नांव घेणं हा कित्येक डोळ्यांचा कौतुकाचा विषय...

माहेरी या सासुरवाशिणीचं किती कोड कौतुक. त्यांच्यासाठी खास पुरणपोळीचं गोड जेवण. तुटलेल्या मैत्रिणी जवळ आल्या कि गप्पागोष्टी, चेष्टामस्करी सुरु. त्यात  मंगळागौरीची गाणी चालत.  फुगडयाचा फेर धरला जाई.  पंचमीला वडाच्या झाडाला झोके बांधले जात. त्या झुल्यावर झुलणं होई. झोक्यावरून सासर माहेरच्या सुख दुःखाची गाणे चालत. अखेर सासुरवाशिणी सासरला जायला निघतात. त्यावळी दाटून आलेले कितीतरी कंठ खेड्यांनी उघड्या डोळ्यांनी पहिले असतील. बहिणाबाईनी तर “लेकीच्या माहेरासाठी माय सासरी नांदते!” असं उगीच नाही म्हंटलं.

काळ बदलला. खेडी बदलली. संस्कृती बदलली. जुनं पिकत गेलं. तसं नवं उगवत गेलं. स्त्री साठी सारं काही बदललं. पण बदललं नाही तिच्या काळजातलं “माहेर”. माहेराविषयीचं स्थान. प्रेम. जिव्हाळा. आपुलकी. आणि ओढ सुद्धा. पण पूर्वीसारख्या सासुरवाशिनी आता बैलगाडीने येत नाहीत. वेशीतून आत येताना पूर्वी येणारा बैलांच्या गळ्यातील घुंगराचा आवाज आता रस्त्या रस्त्यातूवरून होत नाही. काळानुसार बदल अपरिहार्यच. बैलगाड्यांच्या धावांच्या “कर कर” आवाजाची जागा आता “अपोलो, सीयाट” सारख्या रबरी टायरांनी घेतलीय. माहेरांच्या भेटीसाठी लागणारा वेळ या रबरी टायरांनी आता जवळ आणलाय. आता सासुरवाशिनी आल्यावर गल्लीतले इतके लोक गोळा होत नाहीत. जितके ते पूर्वी व्हायचे. पण माहेरची ओढ स्त्री साठी अजून तितकीच टिकून आहे.

तीच ओढ शहरांतही. नव्या शिक्षणाने आणि सुधारणांनी शहरांकडे लोंढा वाढला. परिणामी नव्या स्त्रीचं सासर आणि माहेर दोन्ही आता शहरातच. या नव्या स्त्रीने जुन्या परंपरा मोडून काढल्या. नव्या डोक्यात घातल्या. रुद्राक्ष संस्कृतीतून द्राक्ष संस्कृतीकडे तिचा प्रवास झाला. पण माहेरी जाण्याची ओढ? अजूनही तितकीच. मग एखांद्या शहरात सासर ईस्टला आणि माहेर वेस्टला का असेना. नव्या काळातही स्त्री साठी माहेरची ओढ तशीच राहिली. म्हणून दूर एखांद्या जत्रेतून देवाचा गुलाल बुक्का आणि मुठभर चिरमुरे बत्ताशे गाठीला बांधून आई बापाकडे माहेराला घेऊन निघालेली खेड्यातली अशिक्षित स्त्री असो कि, युरोप अमेरीकीतून इथल्या शहरात परतल्यावर आलिशान टॉवर मध्ये राहणाऱ्या आई बापांकडे नवनवीन वस्तू घेऊन सिमेंटच्या रस्त्यावरून निघालेली आधुनिक स्त्री असो. दोघी आजही तितकच माहेरावर प्रेम करतात. म्हणूनच काळ कितीही बदलेल. जग बदलेल. सारी दुनिया बदलेल. स्त्रीच्या दृष्टीने सारे काही बदलेल. पण बदलणार नाही ते फक्त आणि फक्त “माहेर...”