Thursday, August 3, 2017

आभाळातली परी

तेव्हा आमच्या ज्युनिअर कॉलेज्यात जीन्स पॅन्ट घालून डोळ्यावर काळा गॉगल लावणारी पहिली पोरगी म्हणजे परी”. सगळी पोरं पोरी सायकलवरून नाहीतर फारफार एस.टीला लोंबकळत कॉलेज्यात यायची. जायची. तर ही बया यामहा मोटरसायकलवरून सायलेन्सरचा जोरात आवाज काढीतच गेटमधनं आत शिरायची. अशा या परीवर आख्खं कॉलेज मरायचं. मग आम्ही तरी मागं कसं असू बरं. वाटायचं अशी पोरगी पटली तर आपलं भाग्य उजळणार. आम्ही उगीच काय बाय स्वप्नं पण बघायचो. पण व्हायचं काय परीच्या जवळ जायचं म्हणजे हात पाय आधीच गळायचं. तिच्याशी बोलायचं म्हणजे लवकर जिभच वळायची नाय. ह्रदयाची नुसती धडधड व्हायची. बरीच जण जवळीक करायचे. या ना त्या कारणाने बोलायला बघायचे. पण परी काय कुणाच्या हाताला लागायची नाही. शेवटी आपली अभ्यासात प्रगती बरी असल्याने ही बयाच बोलायला लागली. नुसत्या तिच्या बोलण्यानंच वाटायचं जुळलं...

तर दिवाळीची सुट्टी कॉलेजला पडलेली. सुट्टीनंतर परीक्षा होणार होती. घरी ढीगभर अभ्यास दिलेला. सुट्टीत एके दिवशी ही परी बाई भुंग भुंग गाडी वाजवत आमच्या दारात हजर झाली. बरं ही आली तेव्हा आमची म्हातारी बसली होती सोफ्याला वाकाळ शिवत. मी कुठाय म्हंटल्यावर आमच्या म्हातारीनं गप्प बसायचं कि नाही. तर म्हातारीनं खालतीकडं हात दाखवून सांगितलं, “प्रॉपर्टी संभाळायला गेलाय वड्याला! तशीच रस्त्यांन जा तिकडं भेटल तुला!” ब्रूम ब्रूम गाडीचा आवाज वाजवीत ही बया ओढ्याकडं आली तेव्हा आमच्या हिंडणाऱ्या म्हशीच्या मानेखालच्या गोचड्या मारीत मी बसलो होतो. तीन म्हशी, दोन रेडकंदोन शेरडं अशी कितीतरी प्रॉपर्टी लहानपणापासूनच घरच्यानी आमच्या नावावर केलेली. आता जीन्स  पॅन्ट अन काळा गॉगल घालून आलेली पोरगी बघून आमच्या म्हशी तिला बघून बुजल्या. नुसत्या बुजल्या नाहीत तर काहीशा लांब पळाल्या. तर ही बया म्हणते कशी, “तुझ्यासारख्याच तुझ्या म्हशी पण भित्र्या कशा रे! तिच्या या शब्दाने गेलेला आपला जीव परत आला. पण हि ब्याद हिकडं कशाला आली असावी. अन असल्या अवतारात बघून ती या क्षणी कोणता विचार करीत असेल या विचारात मी पडलेलो. तर पुढच्याच क्षणी तिनं सगळं मनातलं द्वंद्व दूर केलं. ही आली होती सुट्टीत आम्हाला ढीगभर प्रश्नपत्रिका घरी सोडवायला दिलेल्या. हा सगळा रेडिमेंट माल माझ्याकडे मिळणार याची आयडिया तिला आमच्याच गावातल्या तिच्या मैत्रीणीने दिलेली. त्यामुळे मघापासून तिला येथूनच पिटाळून लावण्याचा माझा बेत चक्क फसला. तिला म्हंटलं तू हो पुढे! मी आलोच घरी. तिला वाटेला लावलं. म्हशीस्नी ओढ्यात पाणी पाजून मी घराकडं निघालो....

परड्यातल्या गोठ्यात मी म्हशी बांधल्या. म्हातारी गडबडीनं बाहेर शेरडीची थानं चूळ चूळ वाजवत पिळाय लागलेली. मी आत शिरतोय तर स्टोच्या फर्र फर्र आवाजानं सगळं घर हेंदकाळत होतं. मी उंबऱ्यातून आत गेलो तर ही बया स्टोपुढं चहा उकळायला लागलेली. क्षणात कितीतरी चित्रं डोळ्यापुढून येऊन पळाली. माझ्याकडे बघत फुस्सsss फस्स करून स्टोची हवा सोडली अन सगळा घरभर आवाज होऊन क्षणात शांतता पसरली. मला बघून वर म्हणते कशी, "आपल्याला पण घरची काम जमतात बरं का!” पण कधी एखदा घरातून तिला घालवीन असं झालेलं. कारण आई बा रानातून घरी टपकले तर हि कुठली बिलामत घरात म्हणून आपली खरडपट्टी निघणार याची कल्पना आधीच आलेली. पण आमच्या म्हातारीचं गुऱ्हाळ काही केल्या संपेना. पाच एकराची भांगलन या साली एकटीनं केलीया म्हणून तिला हात हालवून सांगायला लागलेली. शेवटी चहा पिल्या पिल्या मी सोडवलेल्या सगळ्या प्रश्नपत्रिका तिच्या पुढ्यात टाकल्या. अन कॉलेजच्या पहिल्या दिवशी भेटल्यावर मला दे असं सांगितलं आणि वाटलं लावली...

दिवाळीनंतर कॉलेज पुन्हा सुरु झालं. आधी मधी बोलणं व्हायचं. पण औपचारिकच. त्यातच या परीला एका पोरानं दिली चिट्टी. ते कळालं तिच्या गावच्या पोरांना. मग पोरांची नुसती हाणामारी. त्यातली चार दोन टवाळखोर टाळकी आली माझ्याकडं. म्हणाली, "ती लई रं तुझ्याशी लगट करती! परत तिच्याशी बोलताना जरी दिसलास तर मोडून ठेवू?" झालं. येथून पुढं परी नावाचा विषय आमच्यासाठी कायमचा संपला. समोरून आल्यावर ती बोललीच तर नुसतं हूं हूं करून लांब जायचो. कारण पुन्हा भांडणं झाली अन घरी कळालं तर आपल्याला कॉलेज्यातनं काढून बा कायमचा शेतीत घालील ही मानेवर टांगती तलवार...

बारावी होऊन एफ.वाय संपून आम्ही दुसऱ्या वर्षाला गेलेलो. साधारण मार्चचा महिना असावा. परीक्षा जवळ आलेल्या. पण मधल्या काळात परीच्या घरी कोण तरी निनावी पत्र पाठवायचं. त्यात तिचं कुठल्यातरी पोरांसोबत लफडं चालू आहे. पोरीला नजरंखाली ठेवा असं काहीतरी लिहलेलं असायचं. झालं. घरच्यांनी तिचं कॉलेजच बंद करून टाकलं. ती कॉलेजला यावी म्हणून आम्ही पडद्यामागून बरेच प्रयत्न केले. घरच्या लोकांचा सततच्या निनावी पत्रांमुळे परीविषयी संशय वाढलेला. पण खरे तसे काहीच नव्हते. पण घरच्यांनी आमचे सर्व प्रयत्न हाणून पाडले. पुढं काही दिवसातच तिचं लग्न ठरलेचं समजलं. आम्ही ठराविक मुले मुली तिच्या लग्नाला गेलो. पोटभर जेवून परतलो. त्या दिवशी परी नावाचा अध्याय संपूर्ण कॉलेजसाठी निकाली निघाला...

पुढं ग्रॅज्युएट संपून पोस्ट ग्रॅज्युएट झालो. दरम्यानच्या काळात कॉलेजेस बदलत राहिली. नवे मित्र बनत गेले. मागचे काही तूटत गेले. जाणीवा वाढत गेल्या. संवेदना अधिक धारदार बनल्या. याच काळात तंत्रज्ञानाची प्रगती पहिली. अशी कोण परी नावाची पोरगी आपल्यासोबत शिकत होती हि आठवण सुद्धा राहिली नाही. बरेच दिवस पालटले. पुढे पोटाची खळगी भरण्यासाठी गाव तुटलं. गावची माणसं दुरावली. शहरं जवळ होत गेली. पण आपण ना गावचे राहिलो ना या शहरांचे झालो. मध्येच कुठेतरी आपली घुसमट चाललेली. धरपड चाललेली. सततचा संघर्ष सुरु. साधारण तीन वर्षांपूर्वी कोल्हापूरला काही कामानिमित्त जाणं झालं. स्टँडवरच्या एका बाकड्यावर नेहमीच्या सवयीप्रमाणे इकडे तिकडे निरीक्षण करीत उगीच पहात बसलेलो. पण पलीकडच्या बाजूला बसलेला एका स्त्रीचा चेहरा सारखा आपल्याकडे बघतोय असं कुठेतरी सतत जाणवत होतं. पुन्हा वळून बघावं कि नको या विचारात मग मी सहज मान वळवून पुन्हा त्या चेहऱ्याकडं पाहिलं. तर ती उठली आणि थेट माझ्या जवळ आली. म्हणालीतुम्ही मला ओळखलत कामी नुसताच हसलो. चेहरा पहिल्याचं आठवलं. नाव आठवण्याचा प्रयत्न करू लागलो. क्षणात खूप मागे गेलो. कित्येक वर्षांची पाने पालटली. आठवलं. होय! ती परीच होती. जवळ जवळ पंधरा वर्षाचा कालखंड संपून गेलेला. पण तिने ओळख ठेवलेली. मी विसरलेली. पुरुष सहसा ओळखून येतात. पण लग्नानंतर केवळ स्त्रीचं नाव गावच बदलत नाही. तर देहयष्टीतही खूपच बदल होत जातात. नंतर बरच बोलणं झालं. विचारपूस झाली. तेव्हाच्या मित्र मैत्रिणीची नावे सुद्धा आम्हाला आठवत नव्हती. तशा तिला कॉलेजच्या आठवणी कमीच. ज्या होत्या त्या दर्दभऱ्या. आतून वेदनाच देणाऱ्या. पण उत्स्फूर्तपणे ती बोलत राहिली. न थांबता. तिच्या पतीची नोकरी बेंगलोर साईडला असल्यानं तिकडेच कुठेतरी स्थायिक असल्याचं तिनं सांगितलं. तिच्या बोलण्यावरून सर्व काही ठीक वाटलं. आनंद वाटला. काही वेळानंतर निरोप घेऊन ती बेंगलोर गाडीतल्या गर्दीत दिसेनाशी झाली...

मधल्या या दोन तीन वर्षात या परीची मला आठवण येण्याचं काहीच कारण नव्हतं. कारण परीसारखी कितीतरी मुले मुली मला शिक्षण घेताना वेळोवेळो भेटत गेलेली. काही मेंदूच्या खोल तळाशी गेलेली. काही विस्मरणातही गेलेली. तर काही काचेवर बोटांचे ठसे उमटावेत तशी सतत डोळ्यापुढे तरंगणारी. परवा डेक्कनला एका पुस्तकाच्या दुकानात पुस्तकं चाळत बसलेलो. तर अचानक तिच्या गावचा एक प्राध्यापक मिञ भेटला. बऱ्याच गप्पा मारल्या. पुस्तकांवर बोलणं झालं. मी सहज त्याला सांगितलं. तुमच्या गावची परी मला मागच्या तीन ऐक वर्षांपूर्वी भेटलेली. तर तो मला थांबवत म्हणाला, " तुला माहित नाही का?" त्याच्या या “का” प्रश्नांनंच मी आतून पार घुसळून निघालो. मी पुढे बोलण्या आधीच तो म्हणाला, "अरे तिचा नवरा खूप संशयी होता! ती आता या जगात राहिली नाही..."

...रात्रभर डोळाच लागेना. नुसता जुना काळ डोळ्यापुढून पळायचा. सारखी आतून घुसळण चाललेली. तिचा माझा तसा आता काहीच सबंध नव्हता. पण काही केल्या हि परी डोळ्यापुढून जाईनाच. रात्रभर मी फक्त एकच विचार करीत राहिलो, "स्वतःचा काहीच दोष नसतानासरणावर हकनाक बळी देऊन माती झालेली परी या दुनियेतली नक्की कितवी मुलगी असावी???"...


Friday, July 21, 2017

गिरणगावातला जॅबर




सहा महिने उलटलं तरी वरच्या आळीतल्या म्हाताऱ्या जॅबरच्या पोटात दुखायचं काय थांबत नव्हतं. अगोदर गावातला डॉक्टर झाला. मग तालुक्याचा झाला. शेवटी जिल्ह्याच्या डॉक्टरकडे तपासल्यावर पोटात गाठ झालेचं कळालं. तेव्हापासून तर म्हाताऱ्यानं जास्तच हाय खाल्लेली. ऑपरेशन करायचं तर गाठीला पैका नाही. होता तो पोरांच्या स्वाधीन केलेला. दोन पोरं. ती पण बायका पोरं घेऊन मुंबईला. कधी उन्हाळ्यात आली तर चार दिवस आई बापाची भेट. नुसती वर वरची विचारपूस. पण या आजारपणाची जॅबरनं चांगलीच धास्ती घेतलेली. आता तुम्ही म्हणाल जॅबर कधी नाव असतं का? तर असतं. तसं गावातल्या पंचायतीच्या जन्म मृत्यू रजिस्टरवर त्याचं खर नाव दत्तूबा. आमच्या गावातनं तरुणपणी बाहेर पडलेला आणि गावात पहिल्यांदा शहर घुसवलेला माणूस म्हणजे दत्तूबा. आता तुम्ही म्हणाल गावात शहर कसे काय घुसवता आलं असेल. तर आलं. आमच्या शे सव्वाशे उंबरा असलेल्या गावात येणारा मुख्य रस्ता होता तो बैलांच्या चाकोरीचा. अशा रस्त्यावरून पहिल्यांदा तालुक्यापासून गावात धुरळा उडवत एस.टी आणली ती या दत्तूबाने. गावात मुक्कामी एस.टी सुरु केली त्या रात्री दवंडीवाल्या सोबत साऱ्या गावभर तो दवंडी देत फिरला. आक्खी गुळाची ढेप गावात फिरून वाटली. पण बैलगाडीनं आणि सायकलवरून मैलो न मैल प्रवास करणाऱ्या गावकऱ्यांना त्याची एस.टी काय पचनी पडेना. गाडीचा ड्रायव्हर कंडाक्टर रोज रात्री या दत्तुबाच्या घरी जेवायला. पण गावातला एकबी माणूस एस.टीत बसायला तयार होईना. पण गडी जिद्दी. एस.टी सुरु रहावी म्हणून रोज सकाळी भाकरीचं गठुळ बांधून गावातून तालुक्याला जाणारा गाडीतला हा एकमेव प्रवासी. दिवसभर तिकडेच हा कुठेतरी फिरायचा अन रात्री मुक्कामी गाडीनं गावात येणारा पण हा एकटाच प्रवासी. एस. टी बंद पडू नये म्हणून सहा महिने अशी एकट्यानं ये जा केली. पण प्रवासी नाहीत म्हणून अखेर बैलगाडीच्या चाकोरीवरून धुरळा उडवीत गावात धावणारी एस.टी बंद झाली. दत्तोबा त्या रात्री घरात ढसाढसा रडला. हताश होऊन दत्तोबानं गाव सोडलं. मुंबई गाठली. गावाला मागं सोडून पहिल्यांदा मुंबईत पोहचणारा गावातला पहिला माणूस पण दत्तुबाच. मुंबईत जाऊन मिल मध्ये कामाला लागला. गिरणी कामगार बनला. गिरणीत जॅबर या हुद्द्यावर पोहचला. पुढं काही दिवसांनी दत्तुबा गावात आला तो जॅबर बनूनच. जॅबर म्हणजे गिरणीत वेगवेगळ्या खात्यात काम करणाऱ्या कामगारांचा म्होरक्या. मिलमधील कामगारात सर्वात जास्त रुबाब असायचा तो जॅबरचा...

तर असा हा जॅबर वयाची जवळ जवळ ऐंशी गाठल्यावर पोटदुखीनं आजारी पडला. पोटात गाठ झालेली. ऑपरेशन करावं लागणार. भीतीनं म्हाताऱ्यानं हाय खाल्लेली. पोरं नुसतीच फोनवरून विचारपूस करायची. मग म्हातारीच पोरांना म्हणाली, "त्येंच्या आपरिशनचं काय बी करून बघा! त्यांनी जनमभर कष्ट उपसलं म्हणून तुम्हास्नी हे दिस आलं! मी दोन दिसात जॅबरला मुंबईला पाठवतीय!" थोरला पोरगा बघू म्हणल्यावर इकडे म्हातारी तयारीला लागली. रानातून ओटा भरून लेकास्नी शेंगा, भाज्या घेऊन आली. गाडग्या मडक्यात ठेवलेल्या डाळी बांधल्या. शहरात महाग दळण दळून देत्यात म्हणून म्हातारीनं पायलीभर हरभऱ्याची डाळ काढली अन कडूसं पडायला गावातल्या गिरणीत आली. गिरणीत बायकांची गर्दी झालेली. उखाळ्या पाकाळ्यांचा खेळ चाललेला. गिरणीच्या प्रचंड आवाजात मिसळून बाहेर पडणारा बायकांचा विशिष्ट प्रकारचा नादमधुर आवाज पाराजवळच्या पटांगणात ऐकायला जात होता. गडी माणसे गुरं घेऊन शेतातून गावाकडे परतत होती. मारुतीच्या देवळातला दगडी दिवा तेवत होता. शनिवार असल्यानं मध्येच घंटा वाजल्याच्या आवाज घुमायचा...

इतक्यात अचानक लाईट गेली आणि गिरणीची मोटर हळू हळू बंद होत गेली. सोबत फट फट वाजणाऱ्या पट्ट्याचा आवाजही थांबला. सगळीकडे निरव शांतता पसरली. अन बायकांच्या रांगेत उडणाऱ्या पिठाचे थर अंगावर घेत उभी असलेली मैना म्हातारी गिरणवाल्याला म्हणाली, "आता कवा रं बाबा लाईट यायची? आमचं जॅबर पहिल्या गाडीनं सकाळ मुंबईला जायचं हायत!" आपरिशन कराय लेकाकड! पण आता माझ्या तरी हातात हाय का लाईटीचं! असं गिरणवाल्यांनं म्हंटल्यावर म्हातारी समोरच्या मारुतीच्या देवळात शिरली. मोठ्यानं घंटा वाजवून मारुतीला जागा केला. वाकली. हात जोडले. जॅबर बरा होऊन गावाला लवकर परत येऊदे म्हणाली आणि माघारी फिरली. गिरणीच्या पायऱ्यावर येऊन अंधारात एकटीच बसली. गिरणीतले सगळे निघून गलेले. गिरणवाला एकटाच. दोन तीन तासांचा वेळ गेला. गडी माणसे जेवणं आटोपून वस्तीवर मुक्कामी निघाली. तरी लाईट काही येईना. गिरणवाला म्हणाला, “येरवाळी दळू सकाळ!म्हातारी उठणार इतक्यात लाईट आली. म्हातारी हरखली. दळणाचं घमेले घेऊन म्हातारी गडबडीनं घरी आली. शेजापाजारी सामसूम झालेली. जॅबर वाट बघत बसलेलं. म्हातारीनं गडबडींनं चूल पेटवली अन स्वयंपाकाला लागली...

तांबडं फुटायला मैना म्हातारी उठली. आवरा आवर केली. डाळ, भाजीपाला, पीठ मीठ, सगळं मिळून एक मोठ्ठ गठूळ तयार झालं. जॅबरनं हलवून बघितलं. तर हलता हलेना. आधी पोटदुखी. त्यात असं वजं म्हणल्यावर जॅबर विचारात पडला. पण दुसऱ्याच क्षणी म्हातारी म्हणाली, “मी हितं चढवून देते, तालुक्याला गाडी बदलताना कुणालातरी हात द्याला सांगा! मुंबईत घ्याला माझी पोरं येतील!आवरा आवर झाली. दोघांनी मिळून गठुळ रस्त्यावर आणलं. दिवस उगवायला गावात आलेल्या पहिल्या गाडीनं जॅबरचा प्रवास सुरु झाला. म्हातारी पांदीतून गाडी दिसायची बंद होईपर्यंत न दिसणाऱ्या जॅबरला बघत राहिली...

एस.टी मुंबईत घुसली. तेव्हाच्या आणि आताच्या मुंबईत जमीन अस्मानाचा फरक पडलेला. जुन्या रिकाम्या जागी उभे राहिलेले टोलेजंग मॉल, एका बाजुला बंद पडलेल्या गिरण्यांच्या चिमण्या तर दुसऱ्या बाजुला धनदाडंग्यांचे टोलेजंग टॉवर. आजूबाजूला सुसाट धावणारी वाहनं. त्यातून मार्ग काढत पायाला चाकं बांधलेल्या चाकरमान्यांची धावपळ चाललेली. एस.टीने दादर ईस्ट पार करून परळकडे वळसा घातला. अन एका वळणावर जॅबर गठुळ घेऊन उतरला. तास दोन तास उलटून गेला. दिवस मावळून अंधार पडायची वेळ आली तरी एका पण लेकाचा पत्ता नाही. म्हातारी सकाळी फोन करून सांगतो म्हणालेली. मग असं विसरली तरी कशी? या विचारात म्हातारा पडलेला. इतक्यात थोरला पोरगा हजर झाला. म्हातारा हरखला. ऑफिस मधून याला उशीर झाला!एवढंच बोलला. गठुळ्यासहित लेकासोबत जॅबर टॅक्सीत बसून चाळीत आला...

खोलीत आल्यावर लेकानं गठुळ कोपऱ्यात ठेवलं. म्हातारा खुर्चीत येऊन बसला. तोपर्यंत आजोबा आले! आजोबा आले!म्हणत धाकटा नातू येऊन जॅबरला बिलगला. जॅबरला घेऊन गावाकड पोहचला. गुरांढोरासोबत काही क्षण शेताकडे फिरून आला. नातीनं पाण्याचा ग्लास आणून दिला. तिच्या नाजूक गालावरून एक खरबडीत हात फिरत गेला. खुर्चीवर बसल्या जागीच जॅबर खोलीचा कोपरा न कोपरा न्याहाळत बसलेले. वरच्या सिलिंग पर्यँत फरशी बसवलेली. चाळीस वर्षांपूर्वी बारा बारा तास गिरणीत काम करून पै पै जमवून हि खोली घेतलेली. तिचे पैसे फेडताना कित्येक उपास तापस काढलेले. सगळा जुना काळ डोळ्यापुढून फिरू लागला. आपण गिरणगावात केलेली आंदोलनं, श्रीपाद डांगे, जॉर्ज फर्नांडीस, दत्ता सामंतांची भाषणे. अखेर बंद पडून गिरण्यांच्या विझलेल्या चिमण्या. लाखो कामगारांचे उद्ध्वस्त झालेले संसार. एक ना अनेक एखाद्या चित्रपटासारख्याच कितीतरी या गिरणगावातल्या आठवणी. इतक्यात कपाळाला आट्या पडलेला एक चेहरा दरवाजापासून जॅबर चालत आलेल्या खुर्ची पर्यंतची फरशी न्याहाळून पुन्हा आत गेला. पुढच्याच क्षणी आतला निरोप घेऊन नात आली. आजोबा पाय धुऊन घ्या तुमचे! किती घाण झालेत बघा! "अंग शेतकऱ्याचं असच पाय असत्याती!" म्हणत जॅबर बाथरूम मध्ये जाऊन हात पाय धुऊन आले. अखेर सुनेने चहाचा कप आणून हातात दिला. थरथरत्या हातांनी तो घशात घुसत गेला...

जेवणं झाल्यावर जॅबरने गठुळ सोडलं. म्हातारीनं त्याच्या पण आता दोन्ही पोरास्नी दोन गठुळी बांधलेली. त्यातील एक काढून ठेवलं आणि दुसरं घेऊन धाकट्या लेकाकडं जायला जॅबर उठलं. तर पोरगा म्हणाला, “सकाळी जावा तिकडं! आता येथेच झोपा!”. पण भाज्या सकाळी तिकडं कामाला येतील अन मी बी तिकडच झोपतो म्हणत जॅबर बाहेर पडलं. दुसऱ्या लेकाची खोली पण मागच्याच लाईन मध्ये होती. जॅबर तिकडेच जाऊन झोपले...

चार पाच दिवस संपून गेले. या खोलीवरून त्या खोलीकडे जॅबरच्या फेऱ्या सुरु होत्या. कधी या सुनेला वाटायचं तिकडून जेवून आले असतील. तर दुसरीला वाटायचं इकडे झोपायला आले म्हणजे तिकडे जेवले असणार. अधे मध्ये जॅबरचे उपास घडत गेले. आता मुंबईत येऊन आठवडा झालेला. पोटदुःखीनं पुन्हा जोर धरलेला. पण ऑपरेशन करायचं कोण नावच काढीना. सकाळी जेवताना म्हाताऱ्याने थोरल्याच्या खोलीवर विषय काढला. "माज्या आपरिशनचं काय बघताय का नाय!" पोरगा काही बोलणार इतक्याच नवऱ्याला थांबवत मध्येच सून म्हणाली, "आहो आमचंच भागंना झालय! शाळांची फी अजून भरली नाही पोरांची! भावजीना म्हणावं तुम्हाला जास्त नाही हा खर्च! काय परक्यासाठी नाही करायचं म्हणावं!" त्याच रात्री धाकट्या लेकाकडं जाऊन जॅबरनं विषय काढला, "आरं तू तरी बघतूयास का नाहीस!" तर तिकडेही सूनबाई कडून उत्तर आले. "आम्हाला काय दिलंय का तुम्ही! खोली पण त्येंच्याच नावावर केलीसा! आम्ही आपलं राहतोय भाड्याच्या खोलीत! गावची सगळी जमीन आता आमच्या नावावर करा! मगच बघू काय ते! आणि वरून म्हणाली, "तुम्हीच सांगा आमचं काय चुकत असेल तर!" हे सगळं ऐकून म्हातारा जॅबर कोलमडला. आतून तुटला. डोक्याने विस्कटला. काळजावर दगडाचा घाव मारावा तशी अवस्था झाली. अंथरुणावर पडला. पण डोळ्याला डोळा लागेना. आपली पोरं शिकावीत म्हणून आपण गिरणीत काम करून रात्रीचा दिवस केला. पण का केला? कुणासाठी राबलो आपण? कशासाठी उपवास काढले? विचारांनी मेंदू गरगर फिरू लागला. तसाच ताडकन म्हातारा उठला. दरवाजा उघडून बाहेर पडला. गिरणगावाने दिलेली जॅबर नावाची पदवी घेऊन म्हातारा अंधारात व्याकुळ होऊन वेड्यासारखा पाय नेतील तिकडे धावत सुटला. सगळा जुना काळ डोळ्यापुढे खुणावू लागला.कामगार आहे मी तळपती तलवार आहे मी! सारस्वतानो! थोडासा गुन्हा करणार आहे मी!आता नारायण सुर्व्यांच्या कविता त्याला पुन्हा साद घालू लागल्या. तो यांत्रिक होत गेला. धावू लागला. प्रचंड अंधार. इतक्यात गिरणीचा भोंगा वाजल्याचा त्याला भास झाला. पुन्हा गिरण्यांच्या चिमण्या आग ओतू लागल्याहेत. तिसऱ्या पाळीचे कामगार गिरणीतून बाहेर पडताना त्याला रस्त्या रस्त्याने दिसू लागले. ते गाणी म्हणताहेत. अण्णा भाऊ साठेंचे पोवाडे म्हणताहेत. खिंडार झालेल्या गिरणीच्या गेटवर तो पोहचला. गंजलेल्या लोखंडी गेटवर जोर जोरात वाजवू लागला. हताश झाला. व्याकूळ झाला. तरुणपणी याच जागी राबताना शेकडो मैल दूर असलेल्या मैनेच्या कितीतरी आठवणी ह्रदयात लपलेल्या. आत लपलेली मैना त्याला पुन्हा साद घालू लागली. म्हाताऱ्या झालेल्या मैनेची त्याला पुन्हा आठवण आली आणि तो मोठ्याने ओरडला..."माझी मैना गावावर राहिलीsss माझ्या जीवाची होतीया काहिलीsss....

...चार दिवसांनी साऱ्या गावात कुजबुज सुरु झाली. जॅबरच्या कुलूप लावलेल्या घराकडे बघून कोण म्हणायचं. म्हाताऱ्यानं असं टोकाचं पाऊल उचलायला नको होतं. कोण म्हणायचं कितीही झालं तरी पोटची पोरंच होती ती. कोण म्हणायचं जॅबरनं लई हलाखीत दिवस काढलं. पण सगळ्यांच्या तोंडी एकच प्रश्न होता. घरादारा सहित गावचा सारा जमीन जुमला विकून आणि मैना म्हातारीला सोबत घेऊन म्हातारा जॅबर या वयात नेमका गेला तरी कुठे?

 
फोटो सौजन्य: प्रहार



Sunday, July 9, 2017

श्वास थांबलेला वाडा



त्या वेळी वैतागून मी स्वतःला वाड्यात कोंडून घेतले. अंधारात प्रचंड रडून घेतले. अगदी डोळे सुजेपर्यंत. मग मोठ्याने हसून घेतले. अगदी जोरजोरात. इतके मोठ्याने हसून घेतले कि वाड्याच्या भिंती सुद्धा बुडापासून हलल्या असतील. अगदीच सांगायचं तर वाड्याच्या जन्मापासून इतकं कोण हसलं नसेल. पण हे हसणं रडणं शेवटचं. येथून पुढं भागूबाई सारखं कधीही रडायचं नाही. असा मनाचा अगदी ठाम निर्णय घेतला. पोटभरून खायचं. मनसोक्त झोपायचं. काळजी अशी काय ती करायचीच नाही. बाकी या तीन गोष्टी सोडल्या तर सगळे घरचे सांगतील तसं वागायचं. घरचे लग्न लावून देतील त्या मुलाशी लग्न करून त्याच्या खाली झोपायला तयार व्हायचं असं मी त्या दिवशी मनाशी ठरवून टाकलं. अगदी घरचे म्हणाले पोरी आता तू विहिरीत उडी मार. तर एका क्षणात उडी मारायची. अगदीच एखांद्या क्षणी पेटवून घेऊन मर असं जरी कोणी म्हणाले तरी माजघरातील तीन रॉकेलचे कॅन अंगावर घेऊन आधी मस्तपैकी अंघोळ करायची. आणि स्वतःला काडी लावून वाड्याच्या बाहेर येऊन नाच घालून मरायचं. अगदी इथपर्यंत मनाची मी तयारी करून घेतलेली. तशी मी तेव्हा आत्महत्याच करणार होते. पण म्हंटलं हा निर्णय आपण काहीसा पुढं ढकलावा. आता तुम्ही म्हणाल कि हि पोरगी आहे कि सोंग. स्त्री असून असले काय विचार करतीय हि बया. तर तुम्ही मला काहीही म्हणा. मला शिव्या घाला. असली कसली बंडखोर पोरगी म्हणा. बाई म्हणा. मला तुमच्या म्हणन्याशी काहीच देणंघेणं नाही. कारण मला माझा मेंदू आहे. तो कसाही विचार करू शकतो. कुठेही धावू शकतो. त्यामुळे तुम्ही राहता त्या रूढी परंपरा प्रिय जगाला मी कोलते...

पण हे सर्व करताना मला हे पचवणे खूप अवघड गेलं. स्त्री स्वातंत्र्याच्या गप्पा मारणं सोपे असते हो. पण जगणं खूप अवघड. तशी मी सदन, खात्या पित्या घरातली ऐकूलती एक पोरगी. जमीन जुमला, दुभती जनावरं, वाड्यात रानात राबवायला गडी. आणि बाबांना मुंबईत नोकरी. अगदी कशाची म्हणून कमी नाही. तसा मला आई बाबांनी देव देवरुषी, उपास तापास, नवसं करून जन्माला घातलेला एक शेंडेफळ भाऊ पण होता. म्हणे वंशाला दिवा पाहिजे असतो. म्हणून मुलगा हवाच. पण घडलं भलतंच. लहानपणीच माझा हा छोटा भाऊ विहिरीत पोहायला गेलेला. तेव्हा कुठल्याशा मुलानं त्याच्या अंगावर वरून उडी मारलेली. तेव्हा बुडालेला भाऊ वर आला तो मरूनच. पण काळ सगळं विसरायला लावतो. हळूहळू आम्ही त्या दुःखातून बाहेर पडलो. बाबा प्रत्येक महिन्याला गावी यायचे. आले कि शेतातली कामे उरकायचे. राहिलेली कामे गड्याना नीट समजावायचे. पण आईचं आणि बाबांचं काही पटायचं नाही. आई बाबांवर संशय घ्यायची. म्हणायची तिकडेच घरोबा केला असशील. मग आमच्या शेजारी पाजारी नुसता आनंदी आनंद. बाबा चार दिवस गावी आले तरी दोघांची भांडणे ठरलेली. असा ताणतणाव वाढला कि आईला फिट यायची. कधीकधी बेशुद्ध पडायची. मी तर वैतागून जायचे नुसते. वाटायचं दादा मेला त्या विहिरीत आपण पण जाऊन मरावं. मग भांडणात आज्जी मध्ये पडायची. दोघांना पण शिव्या घालायची. अशा सगळ्या वातावरणात मी वाढत गेले. सोबत बंडखोर पणा जास्तच वाढत गेला. काहीसा हेकेखोरपणाही. भीती अशी नाहीच कशाची. अगदी हायस्कुलच्या शाळेत असताना वर्गातुन बाहेर पडताना एका पोरांनं माझ्या छातीला हळूच बोट लावलेलं. मग तसंच त्याचं बोट असं पिरगळलं आणि खाली पाडून त्याला चांगलाच चोप दिलेला. तेथून पुढं माझ्याकडं ती शाळा सोडेपर्यंत कुणी नजर वर करून पण पाहिलं नाही. तेव्हापासून तर मला जास्तच स्फुरण चढलेलं. अशातच माझी दहावी संपली.  बाबांना आईनं गावी बोलविले. आई म्हणाली माझं पोरगं वारलंय. त्याचं शिक्षण बघायचं माझ्या नशिबी लाभलं नाही. माझी पोरगी तरी चांगली शिकली पाहिजे. तिला मुंबईला न्या. आपली खोली पण आहे तिकडं. तुम्हाला पण खानावळीत जेवायची गरज पडणार नाही. हिला पण आतापर्यंत आयते खायची सवय जडलीय. स्वयंपाक पाणी पण आओपाप करायला शिकल. अन शिक्षण पण होईल. आपल्याला काय पैशाची कमी पण नाही. पण बाबा तयार होईनात. बाबा म्हणाले इथेच तालुक्याला घालू. आज्जीनं पण सुरात सूर मिसळला. आज्जी तर म्हणाली एकटी पोरगी शहरात नकोच. आता हिचे दोनाचे चार करायचे सोडून हे शिक्षणाचे काय खूळ डोक्यात घेतायसा. मग आईनं सारा वाडा डोक्यावर घेतला. आई म्हणाली तिला सोबत नेली नाही तर जीव ठेवणार नाही. अशात आई फिट येऊन पडली. नंतर बऱ्याच वेळानं शुद्धीवर आली. बाबा मला सोबत न्यायला तयार झाले...

मी मुंबईतल्या आमच्या बिल्डिंग जवळ आले. गाव सोडून पहिल्यांदा शहरात आले होते. काहीशी गोंधळलेले. पण घाबरले मुळीच नव्हते. जिना चढून दुसऱ्या मजल्यावर पोहचले. बाबांची बिल्डिंग मधली खोली बाहेरून पाहूनच मला कितीतरी आनंद झालेला. इथंपर्यंत मी अगदी सुखाच्या हिंदोळ्यावर झुलत होते. पण ते क्षणभरच. कारण दरवाजाला कुलूपच नव्हते. बाबांनी दार ठोठावले. आतून बांगड्यांची किणकिण झाली. एका बाईने दरवाजा उघडला. डोक्यावर कोणीतरी मोठ्याने घण मारावा आणि आपल्याला पुढचं काहीच दिसू नये अशी माझी गत झाली. मी आत येऊन बेडवर शांत बसले. आता मला कळाले. आई बाबांवर का संशय घ्यायची ते. आणि बाबा मला का इकडे नको म्हणायाचे. बऱ्याच गोष्टी माझ्या डोळ्यासमोरून फिरू लागल्या. मी मनाने गावी पोहचले. बाबा गावी आल्या आल्या आई बाबांचा खिसा तपासायची. झडती घ्यायची. खोलीची चावी कुठे आहे म्हणून विचारायची. मग बाबा गोंधळून जायचे. आई म्हणायची कुलूप न लावताच कसे काय गावी आलात? चावी कुठाय? तणाव वाढायचा. आईला फिट यायची. बाबा काहीतरी सांगून वेळ मारून न्यायचे. सर्व काही डोळ्यासमोरून फिरत होतं. आता मी गप्प बसणार नव्हते. मी बंड करणार होते. बाबांनी आम्हा सर्वांना फसविले होते. मी जाब विचारला सुद्धा. बाबांनी दुसरे लग्न केले होते. कि ते न करताच बाई ठेवली होती ते त्यांचं त्यांनाच ठाऊक. पण मी बाबांना विचारलं. तुम्ही आम्हाला का फसवलत. तर बाबा म्हणाले जे होऊ नये ते झालंय. आता तू जर हे गावी सांगणार असशील तर सांग. पण तुझं शिक्षण इथंच संपेल. आपलं घर उद्धवस्त होईल. त्या रात्री माझा डोळ्याला डोळा लागला नाही. मी खूप विचार केला. त्यावेळी मला इतकी समज कुठून आली कुणास ठाऊक. मी आईला कधीच हे सांगितले नाही. मला माझी आई जिवंत पहायची होती...

मी जवळच्याच कॉलेजमध्ये जाऊ लागली. पण सावत्र आईसोबत मी एका शब्दानेही बोलत नव्हते. त्या बाईचे केस धरून रस्त्यावर ओढत नेऊन तिचा जीव घ्यावा असं मला वाटायचं. पण मी यातलं काहीच केलं नाही. नुसती मनातूनच बंडखोर व्हायची. मी माझं जेवण स्वतः करून खायला शिकले. ती बाई पण माझ्या नादी लागायची नाही. बाबा सकाळी विचारपूस करायचे. कधी पैसे कमी पडू द्यायचे नाहीत. पण मुंबईत आल्यापासून बऱ्याच गोष्टी समजल्या. बाबा खूप दारूच्या आहारी गेले होते. नंतर नंतर तर खूपच उशिरा घरी येऊ लागले. दरम्यानच्या काळात मी खूपच नास्तिक होत गेले. पुरुष जातीवरचा माझा विश्वासच उडत निघाला. कधी कधी वाटायचं आईला सर्व सांगून टाकावं खरं खरं. पण दुसरं मन म्हणायचं आई हा धक्का सहन करूच शकणार नाही. काळजाची आणि मेंदूची नुसती रात्र रात्र घुसळण व्हायची. कधी गावी गेले कि आई बाबा विषयी खडा न खडा माहिती विचारायची. आई हे सगळं कसे काय अंदाज बांधत असावी मला कोडे पडायचे. बाबांचा राग यायचा. मी वेळ मारून न्यायचे...

दिवस रात्री सरत गेल्या मी बी.एसी च्या शेवटच्या वर्षाला गेले. का कोण जाणे अर्णव माझ्यासोबत चार वर्षे शिकत होता. माझा चांगला मित्रही होता. पण मला त्याच्या बद्दल कधी आकर्षण वाटलं नाही. मला पुरुष जातीचीच प्रचंड चीड येत होती. त्यात एक प्राध्यापक मला प्रॅक्टिकल शिकवण्याच्या बहाण्याने माझ्या छातीला कोपर घासून निघून गेला. तेव्हा मी शांत राहिले. पण माझा बंडखोर मेंदू मला शांत बसू देईना. अशी चीड आली आणि त्याचा पत्ता हुडकत त्याच्या घरी पोहचले. तर स्वारी मला बघून न पहिल्यागत बायको सोबत टी.व्ही पहात बसलेली. आत शिरले आणि त्याच्या छातीवर दिली एक लाथ ठेवून. त्याच्या साऱ्या चाळीत राडा करूनच परतले. कॉलेजमध्ये बातमी समजल्यावर तर जिकडे तिकडे माझीच हवा. पण अर्णव मला आवडू लागलेला. पण साला भित्रा पोरगा. आई बापानं नुसता देवभोळा करून सोडलेला. साला एक दिवस बीच वर फिरताना धाडस करून मीच विचारलं. वाटलं भविष्यात पश्चाताप नको व्हायला. तर म्हणाला कसा मम्मी पप्पाना विचारायला पाहिजे. त्यात मी पडले रंगानं सावळी. त्या बिचाऱ्याला आधीच काळजी गळ्यात पडली तर घरचे स्वीकारतील का याची. खूप दिवस जागी राहिले. पण होकार आलाच नाही. झालं. शेवटच्या वर्षाची परीक्षा झाली अन अर्णवनं चक्क आमच्याच क्लास मधल्या एका मुलीशी लग्न पण केलं. ती गोरी होती. मी सावळी. माझ्या रंगाची मला प्रचंड चीड आली. मी माझं सामान भरलं. म्हंटल खड्ड्यात गेली नोकरी. कोणाला करायचीय. बाबा म्हणाले चार दिवसांनी सोबत जाऊ. मी पण येणार आहे. नोकरी बघणार नसशील तर तुझ्या लग्नाचं बघावं लागेल. मी म्हंटल एकटीच जाते...

गावी गेले. मुलं यायची. मला बघायची. जायची. निरोप यायचा नाही. मी ओळखून जायचे. आई बाबा कितीही पैसा खर्च करायला होते. दोन तीन नव्हे अशी पाच वर्षे सरली. जॉब करायचं स्वप्न पण भंगलं. शेजारी पाजारी नुसता आनंदी आनंद. भावकी तरी आमच्या वाईटावरच होती. मला लग्न करण्यात अजिबात आनंद नव्हता. आणि घरच्यांना मला असं बघण्यात. मी स्वतःला दिवस रात्र कोंडून घेऊ लागले. आता मी माझ्या मनाची तयारीच करून घेतलेली. कोणासोबतही लग्न लावून दिलं तरी त्याच्या खाली गप्प झोपायचं. आपली ईमानी त्याच्या खाली झोपण्याशी. बाकी जगाशी काही देणं घेणं नाही. नाहीतर आई मेली कि माझी आत्महत्या ठरलेलीच. अशातच बाबांच्या मित्राकडून एक स्थळ आलं. मुंबईचच. मुलगा इंजिनियर. मुंबईत सगळं कुटूंब स्थायिक. चार आकडी पगार. शिवाय स्वतःचे घर. मग काय वाड्यात नुसता आनंदी आनंद. शेजारी पाजारी दुःखच दुःख. माझी आई रूढी परंपरा जपणारी. लांबचे पाव्हणं पै जपणारी. दारात मांडव चढला. सनई चौघडे वाजले. आई बाबांनी दारात सर्व मानपान करून लग्न लावून दिलं. बाबांच्या मित्र मंडळी सोबत सावत्र आई पण लग्नात आलेली. सारखी बाई पुढं पुढं करायची. माझ्या भोळ्या आईला काहीच कळायचं नाही. माझं सारं लक्ष त्या बाईकडंच. असं वाटायचं आईला सांगावं खरं खरं आणि वाड्यातच खड्डा काढून पुरावी तिला. पण तमाशा नको म्हणून मी गप्प राहीले. पण थोड्याच दिवसात आता हे मी आईला सांगणार होते...

मी मुंबईत आले. सासरच्या लोकांनी घरी सत्यनारायण घातला. कधी नव्हे ते नवऱ्यासोबत मी पण हात जोडून पूजेला बसलेले. मनातल्यामनात मी त्या फोटोतल्या देवांना चार शिव्या घालत होते. उभ्या आयुष्यात मी कधी देवापुढे हात जोडले नव्हते. लग्न झाल्यापासून त्या साड्या अन हळदी कुंकवानं मी अवघडल्यागत झाले होते. कधी एखदा तो साज काढून फेकतेय असं झालेलं. सासर सानपाडयाला. सुंदर घर. मला वाटलं इथेच रहायचं सासु सासऱ्या सोबत. कित्येक वर्षात मला वयस्क लोकांच प्रेमच मिळालं नव्हतं. वाटलं बरं झालं. तर चारच दिवसात आमच्या नवरोबाने सर्व साहित्य कुर्ल्याला शिफ्ट केलं. सासू सासरे इकडे राहणार. अन आम्ही दोघे तिकडे. कुर्ल्यात आल्यावर अक्षरशः त्या चाळीत मला किळस आली. वाटलं पळून जावं. पण जाणार कुठं. त्यात दोन खोल्याचे घर. आजूबाजूला नुसती घाणी घाण. मनातल्या मनात वाटलं. बाई इथेच तुझा शेवट. मला अशा ठिकाणी राहायची आजिबात सवय नव्हती. सासू सासरे मिळून सामान लावून घ्यायला लागले. वाटलं, नाही म्हंटल तरी आता आपणाला जुळवून घ्यावेच लागणार. रात्री सासू सासरे सानपाड्याला परतले. इथपर्यंत नवऱ्याशी अगदी लग्न झाल्यापासून मी अगदी मोजकेच बोलले असेल. पण का कोण जाणे वाटलं. शंभर मुलांनी आपल्याला नापास केली. हा उच्च शिक्षित पण आहे. चांगल्या पगाराची नोकरी. घरचे पण चांगले वाटताहेत. संसार नावाचा जुगार आता खेळून बघायला काय हरकत आहे. मी दोन घास खाऊन घेतले. मागे उठून बघतेय तर हा नवरोबा नागडाबंब उभा. आयुष्यात पहिल्यांदा असा पुरुष बघून मला प्रचंड किळस आली. असं वाटलं कि या क्षणी धरणी पोटात घेईल तर किती बरं होईल. पण पुन्हा विचार केला. स्त्रीला कुठे असतात भाव भावना. आपली ईमानी झोपण्यापूरती...

दोन महिने होऊन गेले असतील. स्वतःवर बलात्कार करून घेऊन हळू हळू इथल्या गोष्टी अंगवळणी पडू लागलेल्या. पण एके दिवशी अचानक बाबा गाडी घेऊन चाळीत हजर. मी काय झालंय म्हणून शेकडो वेळा विचारलं असेल. पण बाबानी मला गाडीत बसवलं. शेवटी बऱ्याच प्रवासानंतर आज्जीला जास्ती झालंय म्हणाले. माझ्या डोळ्यापुढे आज्जीच्या आठवणी दिसू लागल्या. आठ दहा तासांचा प्रवास. मी गावी पोहचले. तर आज्जीनेच गहिवर घातलेला. मी जेव्हा वाड्यात स्वतःला कोंडून घेतलं होतं तेव्हा रडायचं नाही असं ठरविलं होतं. पण आज आईच गेली होती. मग आओपापच पाण्याचा बांध फुटला. वेड लागतंय कि काय अशी गत झाली. आईला बाबांनी दुसरं लग्न केलेलं कोणीतरी सांगितलेलं. ते ऐकून आईला फिट आली ती पुढे उठलीच नाही...

महिना झाल्यानंतर मी पुन्हा मुंबईत आले. दिवाळी सुरु होती. रात्रीचे आठ वाजले असतील. जाम थकून गेलेले. चाळीत पोहचले. सगळ्या चाळीत प्रकाशाची उधळण चालू होती. सर्वांच्या घराबाहेर रंगबिरंगी आकाशकंदील लटकलेले. मी घराजवळ आले. इथेच फक्त अंधार. दरवाजा  वाजविला. तर आतून कसलाही प्रतिसाद नाही. पुन्हा जोरात दरवाजा वाजविला. मी बाबांसोबत जेव्हा पहिल्यांदा आमच्या घरी आले होते. तेव्हाचा प्रसंग माझ्या डोळ्यासमोर फिरू लागला. पण असे काही नसेल अशी मी मनाची समजूत घालत होते. तर शेजारच्या कोकणी काकूंनी बोटाने काहीतरी खूण केली. मग मी मोठ्यानं ओरडले. सगळी चाळ गोळा केली. गर्दी जमली. दार उघडलं गेलं. आणि आमच्या शेजारच्या रूम मध्ये राहणारी, नवरा सोडलेली बाई गाऊन सावरत बाहेर पडली. माझी तर वाचाच गेल्यासारखं झालं. रांडेला ओढावी घरातून आणि नागडी करून मारावी असं वाटलं. मनानं प्रचंड बंड केलं. पण हात पायच गळून गेलेलं. नंतर सगळ्या चाळकऱ्यानी हे दोन वर्षापासून चाललेलं प्रकरण सांगितलं. आणि हा मला इथे राहायला का घेऊन आला ते उलघडलं...

मी हे सर्व शांततेत घ्यायचं ठरविलं. सकाळी मी नवऱ्याला विचारलं. हि बाई होती तर लग्न का केलस. तर म्हणाला समाजाने नावे ठेवलं असतं कि मला. लग्न केलं नसतं तर. मी म्हंटलं तू हे बंद करणार आहेस कि मी घटस्फोट घेऊ. मग त्यानं हे करणार नाही म्हणून शपथ घेतली. दोन दिवसात चाळकऱ्यानी मला मदत करून त्या बाईला तेथून हाकलली. वाटलं आता गाडी रुळावर येईल. तर हा रोज दारु पिऊन येऊ लागला. माझ्यावर हात उगारु लागला. महिनाभर असेच सुरु. अशातच गावाकडून बातमी समजली. बाबांनी सर्व शेती विकून टाकली. मला काय होतय तेच कळेना. तडक उठले. बाबांच्या घरी गेले. तर इतकी वर्ष माझ्याशी एक शब्दही न बोललेली बाई मला घरातच येऊन देईना. म्हणाली हे घर माझ्या नावावर आहे. तुझा इथं काही सबंध नाही. मेलीस आम्हांला. बाबांकडे पाहिलं तर हे महाशय पिऊन. बाबांनी अंगट्यांने चुटकी वाजवली. फूट म्हणाले. गलबलून आलं. कोसळते कि काय असं वाटलं. तशीच परतले. घरी पोहचले. तर हि स्वारी पण शुद्धीत नाही. काकूंनी तर, ती बाई ऑटो ने तुझ्या नवऱ्याला आताच सोडून गेली असं आत जाताना सांगितलेलं. रात्रभर जागीच. नुसती तळमळ. वाटलं, आपण पण दारू प्यावी. सिगारेटी ओढाव्या. आपण पण एखांदा पुरुष ठेवावा. मग नवऱ्याला अद्दल घडेल. स्वतःला वाटणारा त्रास पण कमी होईल. रात्र कशीतरी काढली. पण रात्रीच्या एकांतात विचार केलेल्या कितीतरी गोष्टी दिवसाच्या प्रकाशात नकोशा वाटतात. तो आधीच उठून ऑफिसला गेलेला. मी बॅग भरली. बाहेर पडले. आजपर्यंत वाचली असतील तेवढी मरायची औषधे खरेदी केली. म्हंटलं मरायचं तर इथे कशाला रोज मरायचं. जिथे जन्म झाला तिथे आज्जीजवळ जाऊन एकदाच मरू....

रात्री साडे आठला गावात बस मधून उतरले. रात्र झालेली. काळोख पसरलेला. एकदम शांतता. इतक्या भयान शांततेत शहरातून मरायला गावाकडे आलेली पहिली बाई मी असेल. मला खूप बरं वाटलं. वाटलं, या गावातली माणसं सकाळी आपल्या वाड्याभोवती जमलेली असतील. आपल्यासाठी सारा गाव रडतोय. आज्जी आपल्या गालावरून हात फिरवतेय. तिच्या डोळ्यातले गरम पाणी आपल्या निर्जीव देहावर सांडतेय. या आनंदात मी वाड्यापाशी पोहचले. गूढ शांतता दाबून उभा असलेला वाडा जणू शेवटचा श्वास घेत होता. ओसरीवरच आज्जी बसलेली. मी दिसताच उद्धवस्त झालेली आज्जी उठली. बॅग पायात ठेवली आणि मी मिठी मारली. गळ्यात पडले. आज्जी रड रड रडली. मला रडायलाच येईना. नुसतेच हुंदके...

...जन्मभर नवऱ्याची परमेश्वर म्हणून पूजा करा. तो मेला कि लगेच बाईचं कुंकू पुसा. तिच्या बांगड्या कचकन फोडा. पांढऱ्या पायाची विधवा म्हणून तिचा उद्धार करा. असल्या गोष्टी लहानपणा पासूनच स्त्रीच्या मनावर बिंबवणाऱ्या तुमच्या संस्कृतीला... मी आत्महत्या कधी करणार आहे कि अजून लढणार आहे ते तुम्हाला का म्हणून सांगावं???