Sunday, March 19, 2017

मायानगरी

मुंबईतल्या घरांना पत्र्याचा सोफा नाही कि सोफ्यात चूल नाही. चूल असली तरी त्या चुलीत विस्तवाचा फुललेला आर नाही कि चुलीत भाजलेल्या शेंगा नाहीत. इथल्या घरांना आंगण नाही कि अंगणात तुळस नाही. दारात कुरड्या सांडग्याची वाळवण नाहीत कि वाळवणाला काठी हलवत राखण बसलेली म्हातारी नाही. मुंबईतल्या घरासमोर गुरांचा गोठा नाही कि "गोठ्यात चिळ चिळ वाजणारा धारेचा आवाज नाही. दाराला राखण करीत आडवा पडलेला राजा कुत्रा नाही कि उकिरंडयावर पायानं उकरणाऱ्या कोंबडया नाहीत. नातवडांना जत्रेला घेऊन निघालेला धोतर पटक्यातला म्हातारा इथल्या रस्त्यावर नाही कि मधल्या लेकीकडं साखरचं गठुळ घेऊन निघालेली लुगडया चोळीतली म्हातारी नाही. मुंबईत वाहणारी नदी नाही की पदराला माकडागत चिकटलेल्या पोरांसोबत धुण्याची बदली डोक्यावर घेऊन नदीला निघालेल्या बायका नाहीत. मुंबईत डोंगर आहे पण डोंगरावर गुरं घेऊन निघालेले मळक्या कपड्यातले गुराखी नाहीत कि मावळतीला दिवस कलल्यावर वैरणीचा बिंडा घेऊन घराच्या ओढीने निघालेली बिना चप्पलांची माणसं नाहीत. मुंबईत बैलगाड्या नाहीत कि चाकांच्या धावेचा करकर वाजणारा आवाज नाही. वासुदेव नाही, पिंगळा नाही, कि इथल्या रेडिओवर साधा पोवाडा सुद्धा नाही. इथे देवळे आहेत, पण त्या देवळात भजन, कीर्तनाचा घुमणारा नादमधुर आवाज नाही कि पहाटे पर्यंत चालणारा काकडा नाही. देवाच्या सोबतीला देवळात सिगारेट फुंकणारा शेंडीवाला भैय्या आहे, पण घराची चौकट पुजायचा मुहूर्त सांगणारा "सदा बामण" इथे नाही. मुंबईला पार नाही कि त्या पारावर रंगणारा जत्रेतला तमाशाचा फड नाही..
...इथे फक्त प्रचंड गर्दीतून वाटा काढत जिवाच्या आकांताने सैरावैरा धावणारी हडामासाची सुरकुतलेली माणसं आहेत. त्यांच्या अंगावरून गळणारे घामाचे थेंब पिऊन जगणारे समिंटचे रस्ते आहेत. इथे एखादया उपनगरातल्या चाळीत बोंबील विकणारी काळ्या ठिपक्यांचा गाऊन घातलेली म्हातारी आहे. तर तिच्या मागं बसलेला बर्मुड्यातला म्हातारा सुद्धा आहे. कोंबड्या आहेत पण त्या एखादया चिकन सेंटर मध्ये सोलून ठेवलेल्या आहेत. इथे सुसाट बाईकवरून गॉगल घातलेल्या ढोल्या गर्लफ्रेंडला पाठीला चिकटवून वेडी वाकडी वळणे घेत रस्त्यावरून धावणारी किडमिडी पोरं आहेत. तर मरीन ड्राईव्हच्या कठड्यावर स्क्वेअर फुटांच्या जगन्यातली घुसमट रिकामी करायला आलेली उपनगरातली तरुण जोडपी आहेत. आणि पलीकडच्या वाळूत ज्युनिअर कॉलेजच्या पोरासोबत छातीला स्तनं फुटलेली कोवळी शाळकरी मुलगी सुद्धा आहे. इथल्या वाऱ्यासोबत धावणाऱ्या अंबानीच्या मेट्रोतल्या थंडगार डब्यात, "सोबत आपले सामान घेऊन उतरा!" म्हणून साऊंडबॉक्स मध्ये ओरडणारी मंजुळ आवाजाची तरुणी आहे. तर तिचा आदेश प्रमाण माणून हेडफोनवाल्या गर्लफ्रेंडच्या खांद्यावर हात टाकून "जिवंत सामान" घेऊन उतरणारी तरुण पोरंसुद्धा आहेत. इथे सी.एस.टीच्या बिळातून निघुन सापासारखी वेडी वाकडे वळणे घेत उपनगराकडे जिवंत देहांचे सापळे घेऊन धावणाऱ्या लोकल्स आहेत. तर दादर ईस्टच्या एखादया घरात गॅसवर कुकर लावून वाऱ्याच्या वेगानं स्कुटीवरून वेस्टला पोरांना शाळेत सोडन्यासाठी धावणाऱ्या मॉडर्न मम्मा सुद्धा आहेत. तसाच एखान्द्या चाळीत आतून विस्कटलेला पप्पा सुद्धा इथेच आहे. इथे माड्या आहेत पण त्या माड्यावर शेकडो नरांना ओटी पोटावर दिवस रात्र झेलून त्याच पोटातली आग शांत करणारे कामाठीपुऱ्यातले नरकयातना भोगणारे स्त्री देहांचे उद्धवस्त झालेले सापळे सुद्धा आहेत...





Friday, March 3, 2017

वादळवारा

कुळवट झालेल्या वावरातल्या सड-काशीच्या दोन पाती कडंला लावून पुतळा म्हातारी आंब्याच्या बुडाला सावलीत येवून टेकली. उन्हाची दुरपर्यंत नुसती खाई पसरली होती. बिरोबाच्या माळाकडचा डोंगर उघडा बोडका दिसत होता. त्याच्या डोक्यावर असलेली पवन चक्क्याची पाती हळूच घोंगावणाऱ्या वाऱ्याच्या झुळकेनं हलताना दिसत होती. डोंगराच्या खालच्या अंगाला एक मेंढरांचा कळप उन्हांत चाऱ्यासाठी सैरावैरा पळत होता. खालच्या गाडं रस्त्यानं एक बाईमाणूस डोक्यावर पाटी घेवून वाट तुडवीत जवळ येताना दिसत होतं. वाहत येणाऱ्या उन्हाच्या गरम झळा हळुवार वाऱ्यासोबत म्हातारीच्या अंगावर येऊन धड़कत होत्या. ऊन वरन नुसतं आग पाखड़त होतं. बसल्याजागी म्हातारीचं अंग भट्टीगत आतून शिजून निघत होतं. ती अंगावरच्या पदरानं काही काळ अंगावर वारा घेत तशीच बसून राहिली. घामानं सार अंगच पाझरुन निघत होतं. चैन पड़ेना म्हणून आंब्याच्या बुडातनं ती उठली. अन तालीच्या पलीकडे असलेल्या खोपटात शिरली. खोपीच्या वाशाला लोंबकणाऱ्या फडक्यानं तिनं तोंडावरचा घाम पुसला. आणि कोपऱ्यातला डेरा वाकडा करून पाणी मडक्यात ओतून घटा घटा प्याली. इतक्यात मघाशी दूर डोंगरकडच्या रस्त्यानं डोक्यावर पाटी घेवून पळशीचा बाजार करून आलेली धनगराची कांता तालीवरून खाली उतरत म्हणाली,
“बया काय ह्ये ऊन म्हणायचा की सोंग!”
“कोण! कांता हाय व्ह्य!’
“हो! अगं एकटीच हायस काय? म्हातारं नाय का आलं रानात?”
“मस्त यावं वाटतय! पण चाल कुठं उराकतीय आता त्यास्नी?
“व्ह्य बया! ती बी खरच हाय! वयमान झालं आता!”
“त्यात रान तरी हाय का आपलं जवळ! त्येंचा मस्त सगळा जीव हिकडच अस्तुया!”
“ल्योक सून बी गेल्याती आज! पाडळीच्या पावण्याची माती सावडायला!”
“बया ते तर आकरीतच घडलं की? तरणा ताटा जीव असा बायका पोरं सोडून गेला!” खाली बसत कांता म्हणाली.
“कांता आपल्या हातात कुठलं आलय मरान! वरच्यानं निरूप धाडला की आपुण निघायचं!”
“व्ह्य पण मागं हालच की बायच्या जातीचं!”
“आता बघतीसच की माज्या लेकीचं? नवरा गेल्यावर सगळं एकटीच करतीय का नाय!”
“व्ह्य गं बया मला तरी लई वायीट वाटत तिचं!”
“राती अब्दुल कासारा जवळ धाड़लाय सांगावा! आजची रात यिवून जाते म्हणून!” असं म्हणत कंबरची मिसरीची डबी काढून पुतळा म्हतारीनं कांताकडं सरकवली. मिसरीचं एक बोट तोंडात घालून कांताची नजर डोंगराकडं गेली तशी दचकून कांता म्हणाली, “अगं आभाळ उठायला लागलं की? त्यो बग ढग! पाऊस यिल वाटतय बघ!” दोघी पण खोपीतनं उठून लगबगीनं बाहेर आल्या अन माना वर करून बिरुबाच्या माळाकडं बघायला लागल्या. वरतीकडनं ढग उठायला लागलं होतं. कांता गडबडीनं खाली वाकली अन डोक्यावर चुंबळ घेत बाजाराची पाठी उचलत म्हणाली, “माजी तरी वाळवणं बाहिर हायती! जाती म्या बाई! तू बी निघ बया नगं थांबुस इजा वाऱ्याचं! आज पावसाचं येगळच दिसतय!” असं म्हणत कांता आंब्याची ताल उतरून गावकडं जाणाऱ्या गाडं रस्त्याला पुन्हा लागली. अन काळजीत पडलेली पुतळा म्हातारी अजून एक पात कडंला न्यावी अन मगच घराकडं निघावं म्हणून परत वावरात शिरली...
उन्हाचा चटका कमी कमी होऊ लागला. बिरुबाच्या माळाकडं गाडी रस्त्यावर वावटळीनं फुफाटा उडू लागला. डोंगराचा कोपरा धरून उठलेले ढग सगळ्या आभाळात गर्दी करू लागले. माणूस जाळणारा दुपारचा सूर्य ढगाआड शिरला. “घुई s s घुई s s” करीत वाऱ्याच्या झुळका अंगाभोवती खेळू लागल्या. रिकाम्या पडलेल्या रानांचा पालापाचोळा उंच उंच उडू लागला. सकाळपासून मेल्यागत पडलेल्या डोंगरावरच्या पवन चक्क्याची पाती आता चांगलाच जोर धरून फिरू लागली. आणि खाली मान घालून सड-काशी गोळा करणारी म्हातारी दचकून जागची हलली. माळावरची लाल भडक माती उडवीत आलेलं वारं फळानं भरलेल्या तालीवरच्या आंब्याला धडका मारू लागलं. तशी म्हातारी गडबडीनं पाटी घेवून खोपीकडं पळाली. म्हाताऱ्यानं निवारा म्हणून जळान काटूक ठेवायला सरमाडानं शेकारलेली खोप त्या वाऱ्याच्या धडकानी हलू लागली. “सुई s s सुई s s” करत वारं खोपीत शिरलं. तसं कुडाच्या बांधाटया निसटू लागल्या. तालीवर लेकानं घातलेली कडब्याची बुचडी “बुईंग s s बुईंग s s” करत एका दणक्यात वर उडाली तसा म्हातारीच्या काळजाचा ठोका चुकला. धुळीनं बिरोबाच्या माळावरचा डोंगर दिसायचा बंद झाला. सगळीकडं अंधारून आलं. नजरंच्या टप्यातलं दिसायचं बंद झालं. म्हातारीनं घसा कोरडा पडला म्हणून तळाला गेलेल्या डेऱ्यातल्या पाण्याचा एक घोट घेतला. पण सगळी खोपच वाऱ्याच्या दणक्यानं निसटायला लागली. अन दुसऱ्याच क्षणी "सुइंग s s s" वाजत आत घुसलेल्या वाऱ्यानं खोपीच्या निसटलेल्या सरमादाच्या काड्या उडून तालीवरुन गळत निघाल्या. म्हातारीला काहीच सुचेना झालं. पण कित्येक उन्हाळे पावसाळे पचवलेली अन किल्याच्या तटबंदीसारखी मजबूत असलेली पुतळा म्हातारी अंगाचा वेटूळा करुन खोपीच्या मेढीला घट्ट पकडून बसली. विजांचा कडकाड घुमू लागला. वाऱ्यासोबत आता ओल्या मातीचा वास सगळीकडं पसरू लागला.....
माळरानातनं घोंगावत आलेलं वारं आडवं तिडवं पळू लागलं. विजांच्या कडकडाटात पावसाच्या धारासोबत गारांचं टपोरं खडं आपटायला लागलं. तसा गारांचा मार चुकवण्यासाठी एका हातानं रिकामी पाटी म्हातारीनं डोक्यावर धरली आणि दुसऱ्या हातानं मेढीचा आधार घेऊन वाकून खोपीत बसली. समोर दोन महिनं म्हाताऱ्यानं राखण केलेल्या तालीवरच्या आंब्याच्या झाड़ाचं आंबं कोसळणाऱ्या गारांच्या तडाख्यात टपा टपा तालीवर पडायला लागलं. कासराभर अंतरावर गळणारं आंबं बघून गारांचा मार झेलणारी मोडक्या खोपीतली म्हातारी आतून पार घुसळून निघाली. अन "वाद्या कुठल्या जन्माचा सुड घेतुयास ह्यो" म्हणत डोळ्यातलं पाणी पावसाच्या धारासोबत भिजलेल्या जमिनीवर सांडू लागली. पण दुसऱ्याच क्षणी हा पाऊस अन वारा जर गावकडं सरकला असल तर घराच्या सोफ्यावरचा पत्रा उडला तर नसल ना? अन आपल्या काळजीनं म्हातारा बाहेरच्या सोफ्यात तर बसला नसल ना? या भलत्याच काळजीनं म्हातारी आता धीर सोडू लागली. उन्हाळी पावसानं घराचा पत्रा उडल म्हणून लेकानं वर ठेवलेली मोठी दगडं तिच्या डोळ्यापुढं दिसू लागली. इतक्यात जोरात "कड़कड" आवाज करीत समोरच्या आंब्याच्या वाकलेल्या ढाळीवर वीज कोसळली. तशी भुंडया खोपीतली म्हातारी डोळे आपोआप मिटून किंचाळली...
...खालतीकडनं आभाळ अजुन गडगडतच होतं. अंधार चढ़ु लागला. पावसाचा जोर ओसरत निघाला. पण विजांचा लखलखाट सुरूच होता. गावाकडं जाणारा रस्ता काळोखात बुडत निघाला. वावराच्या ताली पाण्यांनं भरुन गेल्या. म्हातारी तुटलेल्या कुडाला लोंबकळणारं पोत्याचं बारदान घेवून उठली. कचा कचा पायाखालचा चिखल तुडवत आंब्याखाली आली. विजांच्या लखलखाटात तालीवर आंब्याचा नुसता खच पडला होता. तुटलेल्या डहाल्या लोंबकळत होत्या. वीज कोसळलेल्या डहाळीची साल जळून गेली होती. म्हातारीच्या डोळ्यातलं पाणी आता गोठलं होतं. आतून नुसतं कोरडं हुंदके फुटत होतं...
...विजा वाऱ्याची म्हातारी रानात कुठं थांबली असल म्हणून सोफ्याला अंधारात नजर लावून बसलेला म्हातारा जागचा हलला. खुंटीवरचा कोसा पटका डोक्याला लावला अन धीर धरून पांदिला लागला. रस्तावरुन अजून पाणी वाहतच होतं. सगळीकडं अंधार दाटला होता. रस्त्यावरच्या साचलेल्या पाण्यात पाय बूड़त होते. गार वारा सुटला होता. झोंबणाऱ्या वाऱ्यानं म्हाताऱ्याचं अंग लटलट कापायला लागलं. गावाबाहेरच्या ओढयाला पुर भरून आला होता. खड़कावर आपटणाऱ्या पाण्याचा आवाज पांदीत स्पष्ठ ऐकू येत होता. इतक्यात एक काळी आकृती खाकरत समोर आली. म्हाताऱ्यानं कानोसा घेऊन त्या दिशेला आवाज सोडला,
"कोण हाय म्हणायच?"
"अण्णा म्या हाय! तुका पाटलाचा गड़ी!"
"आरं मर्दाच्या म्हातारी दिसली का रं आमची?"
"नाय बा अण्णा! तुमच्या रानाकडनच आलूय मी? खोप उडलेली दिसली तुमची! पण तिथ म्हातारी काय न्हवती! पण मी मधल्या वाटनं आलोय!"
मुक्यागत अंधारात गप थांबलेला म्हातारा बघुन तुका पाटलाचा गड़ी मागं वळून परत म्हणाला, "अण्णा पुढ नका जाव! वड्याला पाणी लई चढ़लय!" पण काळजीत पडलेला म्हातारा पावलं पुढ रेटीत म्हणाला," एक काम कर गड्या? आमचा ल्योक शेवटच्या गाडीनं ईल! उतरला की लगीच धाड़ माझ्या मागं! तवर मी वड़याच्या आल्याड बसतो! नाहीतर म्हातारी पाण्यात शिरून बसल!" असं म्हणून म्हातारा गड़बडीनं पांदिला मागं टाकीत चालू लागला. ओढ़याला पाणी तुफान चढ़लं होतं! ओढ़ा जवळ येईल तसा धड़ा धड़ा कोसळणाऱ्या पाण्याचा आवाज रात्रीच्या एकांतात म्हाताऱ्याचं काळीज हलवून सोडत होता. "म्हातारी रानात पण नाय! खोपित पण नाय! वाटंला बी कुठं नाय! मग गेली तर कुठं म्हणायच?" या काळजीत म्हातारा धो धो वहाणाऱ्या ओढ्याच्या काठाजवळ आला. अन समोर बघून अंधारात एकदम दचकला. पुरानं काठोकाठ भरलेल्या ओढ्यावरच्या पाण्याच्या लाटा "बुडुक बुडुक" कापीत एक माणसाच्या आकाराचा काळा ठीपका जवळ येताना दिसला. होय! हत्तीच्या धड़केलाही छाती पुढं काढून सामोरं जाण्याचं बळ असणारी ती पुतळा म्हातारीच होती. चांगल्या माणसाला हलायचं नाही एवढं मोठं पाठीवरून आंब्यानं भरलेलं पोतं अलीकडच्या काठावर थांबलेल्या म्हाताऱ्याच्या पुढं ठेवत पुतळा म्हातारी एवढच म्हणाली,
"आवं पोरगी याची हाय न्हवं आज! तिच्या नशिबात पिकलेला आंबा काय नाय! निदान सालभर तिला लोणचं तरी हुईल! म्हणून हे वजं आणलं बघा! कोण हाय पोरीला या दुनयेत आपल्याशिवाय!....."



 

Monday, February 27, 2017

मराठी भाषा दिन



"माझ्या मराठी मातीचा, लावा ललाटास टिळा हिच्या संगाने जागल्या दऱ्याखोऱ्यातील शिळा" यांसारख्या ओळी लिहून मराठीचं गुणगान करणाऱ्या ज्ञानपीठविजेत्या कवी कुसुमाग्रजांचा जन्मदिवस मराठी भाषा दिन म्हणून जगभरातील मराठी भाषकांकडून, दर वर्षी २७ फेब्रुवारीला साजरा केला जातो. कुसुमाग्रजांनी मराठी भाषेला सन्मान मिळवून देण्यासाठी आपली लेखणी अखंड सुरु ठेवली त्याचीच आठवण म्हणून त्यांच्या जन्मदिवशी आपण 'जागतिक मराठी भाषा दिवस' म्हणून साजरा करतो. शिवाय १९९९ वर्षापासून युनेस्को या जागतिक संस्थेने २१ फेब्रुवारी हा दिवस जागतिक मातृभाषा दिनम्हणून साजरा करण्याचे आवाहन केले आहे.
पण आजचा दिवस शुभेच्यांचा वर्षाव होईल. गळाभेटी होतील. कुरुमाग्र्जांची आठवण येईल वगेरे वगेरे. उद्यापासुन मागील पानापासून पुढे परत आमची सुरुवात राहील. ही आहे आमच्या ज्ञानेश्वरांच्या “ अमृतातेही पैजा जिंके” अशा मराठी भाषेची अवस्था. खरच! आपण मराठीच्या वाढीसाठी किती प्रयन करतो आहोत. काळानुसार भाषा बदलत असते. आपणही बदलायला हवे. इंग्रजीपासून पळून आता चालणार नाही, या मताशी आता सर्वच सहमत आहेत. पण खऱ्या अर्थाने ज्ञानेश्वरांपासून सुरु झालेला तिचा प्रवास आता एका नवीन वळणावर येऊन थांबलाय. अडकलाय. तो पुढे जाईल की नाही ते येणारा काळच ठरवेल. मात्र सध्या येऊ घातलेल्या डिजिटल युगात टिकून राहण्याचे मोठे आव्हान आजच्या मराठी पुढे असेल. नवीन तंत्रज्ञानाची कास मराठीला धरावीच लागेल. तरच तिचा पुढचा प्रवास होईल.
प्रत्येक वर्षी २७ फेब्रुवारीला आपण मराठी ज्ञानभाषा झाली पाहिले म्हणून आग्रह धरतो. पण मला वाटते आता आपण जाहीरपणे स्वीकारायला हवे की मराठी ही कधीच ज्ञानभाषा होणार  नाही. कारण जी भाषा शिक्षणाची माध्यमभाषा म्हणून टिकली नाही ती आता ज्ञानभाषा कशी होईल.  आणि जी भाषा ज्ञानभाषा नसते ती भाषा जागतिकीकरणाच्या- काळात सुरक्षित तरी कितपत राहील? आज शहरांचा विचार करायचा तर मुंबईत मराठीची काय अवस्था आहे. मराठी माणूस ट्रेन मध्ये, बस मध्ये अथवा त्याच्या घराबाहेर पडल्यानंतर खरच मराठी बोलतो का? किती दैनंदिन व्यवहार मराठीतून करतो. मराठी साहित्याची पंढरी असलेल्या पुण्यातही काही वेगळे चित्र नाही. मराठी शाळांचे खांब आता कोसळू लागले आहेत. तर इंग्रजी शाळांचे पिलर आता उंच उंच चढू लागलेत. मराठी पुस्तके खरेदी करून वाचणार्यांचे प्रमाण कमी होतेय. दोनशेचा पिझा सहज घेवून खाणारी आजची पिढी दोनशेचे पुस्तक खरेदी करून कधी वाचते का? किती अभिमान आहे आम्हांला मराठी भाषा आणि तिच्या साहित्याचा. अजून शंभर वर्षे तरी मराठीला काही होणार नाही म्हणून गळे काढणाऱ्या लोकांना मराठी नाटकाच्या रिकाम्या खुर्च्या कधी दिसतील का? प्रेक्षक नाहीत म्हणून दोन दिवसात थियटर मधून मराठी सिनेमे उगीच नाही हद्दपार होत. तीच गत आहे आमच्या मराठी वाहिन्यांची. अजून पंधराच्या वर आम्ही मजल मारली नाही. मारणार तरी कसे. बघणारेही हवेत ना? यामुळे काही वाहिन्या पदार्पणातच शेवटच्या घटका मोजताहेत. याउलट दक्षिण भारतात प्रत्येक राज्यात हीच प्रादेशिक वाहिन्यांची संख्या पन्नासच्या वर जाते. कारण त्या त्या लोकांनी त्यांची भाषा, संस्कृती टिकवून ठेवलीय. त्यांना जराही धक्का लागू देत नाहीत ती लोकं. म्हणूनच हिंदी, इंग्रजी भाषेतील पुस्तके, सिनेमे त्यांच्या भाषेत अनुवादित केली जातात. इतके घट्ट चिकटून आहेत ते लोक त्यांच्या भाषेशी आणि संस्कृतीशी.
समाधानाची बाब म्हणजे मोबाईल, संगणकामध्ये मराठीचा वापर वाढताना दिसतोय. नवीन मोबाईल घेल्यानंतर त्यात मराठी फोन्ट इन्स्टॉल करणारी पिढी जन्माला येतेय. सोशल मिडीयाच्या माध्यमातून नवीन पिढी मराठी लिहीतानाही दिसतेय. नवीन वाचकवर्ग ही तयार होतोय. लिहिणार्यांना प्रोत्साहन देण्याची गरज आहे. इंटरनेटवरसुद्धा मराठीची वाढ अजून व्ह्यायला हवी. मराठीत बनलेला सैराट सारखा सिनेमा आता साता समुद्रापार पोहचतोय. काही अमराठी कलाकारही मराठी भाषा शिकताना दिसताहेत. दहा कोटीहून जास्त लोकसंख्या असलेली मराठी भाषा आज तंत्रज्ञानाच्या नव्या वळणावर येऊन थांबलीय तिला सोबत घेऊन पुढे जायचे की तिला तुडवून जायचे हा ज्याचा त्याचा प्रश्न. 



Friday, February 24, 2017

झेड पी आणि पंचायत समिती निवडणुका

तर मतदानासाठी चार दिवस गावी जावून आलो. झेड पी आणि पंचायत समिती निवडणुकामधील एका एका मताचा भाव "याचि देहि याचि डोळा" बघुन डोळे पांढरे की हो झाले. नोटा बंदी संपताना इतका पैसा कसा काय उपलब्द्ध होत असेल हे सामान्य माणसाला न सुटणारे कोडे आहे. या निवडणुकात इतका पैसा वाटला गेला आहे की काही उमेदवारांनी चाळीस ते पन्नास लाख फक्त एका पंचायत समिती गणात वाटलेत. टिकिट मिळविण्यासाठी दिलेले सोडूनच दया. यापेक्षाही भयानक म्हणजे ज्यांच्या घरात तीस चाळीस मतदान आहे. अशा लोकांना आपल्याकडे वळविण्यासाठी त्यांचे चार चार लाखांचे बँकांचे कर्ज उमेदवारानी स्वता भरून, निल केलेले कर्जाचे दाखले हातात नेवून दिलेत. बर गम्मत बघा. सर्वच प्रमुख पक्षांचे उमेदवार यात दिसले. कोणीही मागे नाही. खेड्यातील जवळपास अर्धी जनता आता पैसे घेतल्याशिवाय मतदानच करीत नाही. मग नेमका दोष कोणाचा? यापुढे जावून सांगायचे तर दुपारी तीन नंतर काही लोक मतदानासाठीच रुसुन बसलेले दिसले. मग त्यांच्यासाठी विशेष पैकेजेस सुद्धा वाटली गेली. जवळचे पैसे संपल्यानंतर सुद्धा काही उमेदवार गावातल्या पुढाऱ्याना फोन करुन "भाऊ तुमच्या जवळचे लाखभर घाला! पण आपले पैनल धरूनच चाला" असे सांगताना सुद्धा दिसले. बऱ्याच गावागावात सहा पर्यन्त राँगा दिसल्या. यात बरीच ही रुसलेली मंडळी सामील होती. आहो म्हातारीला घरात कधी चहा न देणारी सुन सासूच्या नावावर रात्रीच्या अंधारात दोन हजाराची नोट घेवून दिवस उगवायला कधी नव्हे ते "आत्याबाईना" हाताला धरुन जाताना सुद्धा रस्त्यात पाहिली. आणि घरातल्या कोपऱ्यात शेवटचा घटका मोजणारा एखान्दा मळकट वाकळतला म्हातारा चक्क स्काँर्पियो मध्ये चढ़ताना सुद्धा दिसला. अन बूथ वर भेटी द्यायला आलेले उमेदवार अक्षरक्षा रांगेतील लोकांच्या पुढे लोटांगण घालताना सुद्धा दिसले. जनतेची सेवा करण्याचा किती हा ध्यास म्हणायचा...
...इतके सर्व पहिल्यानंतर प्रश्न पडतो की, कसल्या उरल्यात आता या लोकशाही देशातल्या निवडणुका? बरे ते ही जावुद्या पण मुळात झेड पी आणि पंचायत समित्यांना अधिकारच काय उरलेत? निधी तरी किती मिळतो या समित्यांना? मग हा ओतलेला पैसा उमेदवार नक्की कुठून जमा करणार? यातून मग जनतेचा कसला विकास होणार? की फक्त या निवडणुका म्हणजे एकमेकांची जिरवा जिरवी तर नाही ना? 


Friday, February 17, 2017

संग्राम भाऊ



तर गेले कित्येक महिने विजनवासात गेलेले तरुण तडफदार आणि तरुणींच्या गळयातील ताईत असलेले Francisco D'anconia उर्फ संग्राम भाऊ यांचा आज प्रकटदिन. भाऊ फेसबुक सोडून गेल्यापासून शकडो जणांनी भाऊंना परत या म्हणून फोन केलेत. पण आमच्या विनंतीस मान देवून भाऊ फक्त आज काही वेळ सर्वांना दर्शन देतील. अर्थात त्यांच्या वस्तीवर रेंज आली तरच! भाऊ सध्या दिवस रात्र MPSC चा अभ्यास करत आहेत. तसे भाऊ अन आम्ही एकाच मातीतले आहोत. अगदी शेजारी शेजारीच म्हणा. खरे तर भाऊंचे लेखन वाचून वाचूनच आम्ही लिहायला शिकलो. भाऊ नसते तर आम्ही काही लिहुच शकलो नसतो असे वाटते कधी कधी. माझ्या पोस्टमधील माणसं ही त्यांच्याच परिसरातील असतात. अशा या भाऊंचा जन्म माण-खटाव सारख्या दुष्काळी पट्ट्यात एका भयान दुष्काळात झाला. जन्मताच दुष्काळ घेऊन जन्मलेल्या भाऊंच्या गावात तेव्हा दवाखाणे न्हवते. मग यांना एका सुईनीने जन्माला घातले. भाऊ जन्मापासुनच खूप अवखळ आहेत. म्हणजे एखान्द्या अंडील खोंडा सारखे. पण दिसायला हीरोसारखे स्मार्ट असल्यामुळे लहानपणा पासूनच शाळेतल्या पोरींचा यांच्यावर डोळा होता. लहानपणी लपंडाव खेळताना भाऊंना त्यांच्या मैत्रिणीचा हात हातात घेवून म्होरीत लपावसं खूप वाटायचं. पण प्रत्येक वेळेस राज्य भाऊवरच यायचं. आणि दुसऱ्या डावाला तिला तिच्या घरची लोक हाक मारायचे. थोडे मोठे झाल्यापासून भाऊंना पूर्वी कुठल्यातरी लग्नसमारंभात नजरानजर झालेली एक चिकणी मुलगी प्रत्येक व्हॅलेंटाईन्स डे ला आठवत राहते. मग भाऊंना आतून सारखं वाटतं राहतं की, “तेव्हा जरा डेरिंग करायला हवं होतं!असल्या जन्मापासूनच्याच दर्दभरी आठवणीआहेत आमच्या या भाऊंच्या...
अशा दर्दभरी आठवणीजगत जगत भाऊ कधीतरी मोठे होत गेले. तसे भाऊंना अनेक छंद जडत गेले. त्यापैकीच भाऊंचा आवडता छंद म्हणजे गिटार”. माकडीण जशी दिवस रात्र आपल्या पोटाला तिच्या पिलाला घेवून चिकटून राहते. तशी भाऊंना गिटार सदैव चिकटलेली असते. एक वेळ भाऊ त्यांच्या प्रेयसिला सोडतील पण गिटारीला कधीच नाही. भाऊंना गिटारीचे इतके वेड आहे की, कधीतरी एखान्द्या रात्री अचानकच भाऊंना जाग येते. मग हे घरातून उठून बाहेर अंगणात येतात. आणि पिपरणीच्या झाडाखाली अंधारातच गिटार वाजवत आणि भेसूर आवाजात दर्दभरी गाणी गात राहतात. साऱ्या वस्तीला भाऊंच्या या वेडाची सवय झालेली असते. पण अंधारात मात्र वस्तीवरची कुत्री भाऊंची दर्दभरी गाणी ऐकूण गावाकडे तोंड करून रातभर गहिवर घालत राहतात. भाऊनी एकचंपीनावाची जातीवंत ब्रिटिश बनावटीची कुत्री पण पाळली आही. या चंपीचा दरसाली न चुकता पाळणा हलत राहतो. भाऊ वर्षातून एकदा तिला खास वाहनाने पुण्याला तिच्या राजाकडेआणतात आणि दोघांची एकांतात भेट घालून देतात. काही दिवसांनी मग चंपी चांगलेच बाळसे धरते. या चंपीच्या पिलांना पंचक्रोशीत खूप मागणी असते. अशा काळात मात्र भाऊंची कॉलर ताट राहते...
भाऊंचा फेसबुक प्रोफाईल पाहून लोकांना वाटते की ते सध्या पुण्यात असतात आणि ते MTV च्या Studio मध्ये काम करतात. यांच्याकडे पाहिल्यावर हे एखांदी हॉलीवूड सिनेमाची स्टोरी वगेरे लिहित असावे असे वाटते. पण यातले काहीच खरे नसते. कारण भाऊ तिकडे गावाकडे माळरानावर गुरे ढोरे चारत राहतात. आणि एखान्द्या वस्तीवरच्या यशवदा म्हातारीवरस्टोरी लिहून हे फेमस होतात. तिकडूनच ते एखान्द्या माळावरच्या पडक्या घराचा फोटो काढून भर उन्हाचा अपलोड करतात. अन इकडे फेसबुकवरची लोकं ४०० - ५०० लाईक ठोकून देतात. मात्र भाऊ सदैव आपल्याच धुंदीत जगतात. त्या नेमाड्यांच्या खंडेरावसारखं. दुपारच ऊन डोक्यावर घेऊन रस्ता तुडवत लंगत लंगत घामाघुम होऊन, कुकवाचे ओघळ पुसत धापा टाकत देवळाच्या दिशेने चालनाऱ्या तारु म्हातारीला वाटेत थांबवून हे सांगतात, “देव बिव काय नसतोय! मग बंद कर श्वास आणि घेवून दाखव की परत जन्म स्वत:च्या हिम्मतीवर!असं तारु म्हातारी भाऊंना म्हणली की मध्यरात्री सारा गाव झोपला की हळूच भाऊ गावातल्या देवळात जावून घंटी न वाजवता देवाच्या पाया पडून येतात. लहानपणी तर भाऊ त्यांच्या मैत्रिणीला हाताला धरून मेलेली माणसं कशी जाळतात हे बघायला दडत दडत मसनवटयात जायचे. आणि काही वेळापूर्वी घरापाशी रडण्याचा आव आणणारी माणसं तिकडं प्रचंड हसत हसत तंबाखू खात वाळूत बसून गप्पा मारत बसलेली बघून आश्चर्य करत राहयचे. असे हे भाऊ कातर खटाव मधून मायणी रोडने कामाला जाताना एखाद्या ओढ्यावर मध्येच थांबतात. बाजूच्या खडकावर बसतात. तेथे बसून प्रोफाईलला “Francisco D'anconia” चा फोटो अपलोड करतात. मग शहरातली लोकं इकडे wow म्हणुन कमेंट मारत राहतात. आणि ओढ्यात हागायला बसलेले भाऊ त्यांना रिप्लाय करत करत तिकडेच जोर देत ओढ्यात बसून राहतात...
...हा विनोदाचा भाग सोडला तर माझा हा लहान भाऊ वास्तवातली भयान जिंदगी जगलाय. भोगलाय. राखेतून उठून फिनिक्स पक्षासारखी आकाशात गगन भरारी कशी घ्यावी ती याच्याकडूनच शिकावी. प्रचंड गरिबीत जन्माला आलेला हा माझा भाऊ दारिद्याच्या उरावर बसून मनगटातील बळ वाढवत गेला. म्हणूनच याने लिहिलेली प्रत्येक पोस्ट ही खरी असते. कारण त्यातले जीवन तो स्वताच कधीतरी जगलेला असतो. त्यातला प्रत्येक शब्द न शब्द काळजाचा ठाव घेत राहतो. काळजाची चिरफाड करतो. म्हणूनच झोपडीतल्या खंदीलाच्या उजेडात चुली समोर घामाघुम होवून भाकऱ्या थापणारी तुझी यस्वदा म्हातारीएका कवर फाटलेल्या जुन्या पूस्तकासारखी वाटत जाते”. आणि कसले तरी अंगावर फोड आले म्हणून तिने विहिरित उडी टाकली! अन ती मेल्यानंतर तुझ्या पोस्टीतला तिचा नवरा सकाळी पाणी भरून स्टो पेटवून तिच्या चिमुकल्या पोरींना उठवतो”. असले न पचणारे वास्तव लिहून तू आम्हांला रडायला लावतोस! आणि विहिरित खाली खाली बुडत जाताना त्या बाईला कसं वाटलं असेल?” असली काळजी करत तू स्वता विषन्न होऊन बसून राहतोस! तू लहान असताना तुझ्या घरात भांडणं आधीच कमी नव्हती आणि त्यात मागची भिंत पडली. तेव्हा तुझ्या आईनं प्रचंड एका दुपारी उंबऱ्यावर बसून चुळा भरत रडून घेतलं! तेव्हा तिच्या पदराला बिलगत तू कोणता विचार करत असशील! पण माणूस आशेवर जगतो! तू आशा सोडणारा मुलगा न्हवतासच मुळी! म्हणूनच, “कधीतरी मुल होईल या आशेवर तू पाहिलेली शेवंती जगत राहिली! कित्येक दिवस ती पोटावर चिंध्या बांधून डोहाळ्याचं नाटकही करायची! पण एक दिवस तिचा शेवट झाला! अन ओढ्याला आलेल्या पाण्यात तिच्या घरच्यानी सोडून दिलेल्या चिंध्या तू वेड्यासारखा पहायला गेलास! खरच, वेडा आहेस तू भावा.....
...घरी भांडण झालं की लहानपणी तू बापाच्या पाठीमागुन शेताकडं उगाच दडत दडत जायचास! तुला नेहमी वाटायचं बाप तिकडे जावून जिव वगैरे देवून बसल. मग दिवसभर रानातली ढेकळं तुडवत त्याच्याबरच राहायचास. घरातले, गोट्यातले सगळे कासरे तू उगाच दडवुंन ठेवलेले. त्या पिपरणीच्या झाडाची आडवी ढांपी सुद्धा तोडून टाकलीस तू! आत्महत्येला आड येणाऱ्या सगळ्या गोष्टी तू आडव्या तिडव्या करून टाकल्यास! एकदा तर प्रचंड पावसात बापाबरोबर घरी भिजत आलास तू! चुलीपुढं डोकं शेकुन दिवळीतल्या दिव्याकडं बघत कधीतरी रात्रीचा झोपी गेलास! असं कितीवेळा तरी शाळा बुडवुन तू बापाबरोबर बाप जिवंत रहावा म्हणुन फिरत राहीला असशील! तुझं शाळा बुडवण्याचं खरं कारण कधीच कुणाला समजलं नाही रे माझ्या भावा!...
प्रचंड गरीबीपुढं आणि काखेतल्या पिल्लाच्या भवितव्याच्या काळजीनं तू पाहिलेली बाई जेव्हा एका श्रीमंत माणसाच्या अंगाखाली नाहीशी होत जाते! तेव्हा तिच्या आधी तूच म्हणतोस! तिला शनी देवाच्या दर्शनात रस उरला नाही आता!!!तू नेहमी म्हणतोस! दुनियेत उध्वस्थ झालेली माणसं कमी नाहीत! आपण फक्त सितारीच्या तारेतून निघालेल्या एका एका ध्वनीतून हि अस्वस्थता डोळे झाकून अनुभवत रहावी! आणि एकटं राहणं एकूण राक्षसीच असतं! सारखं इकडे तिकडे जात राहीलं पाहिजे! लोक चांगले असतात! आपण मिसळले पाहिजे! कुणाशी वैर करता कामा नये! स्टेन्डर्ड बिंडर्ड गेलं खड्यात! मांणस जास्त महत्वाची आहेत!!!कुठे शिकलास हे रे सर्व तू..... तुझ्या प्रेमाविषयी तू एवढच म्हणाला होतास, “मी वाहून जात असताना ती काठावर आकांत करीत होती! आणि एका निसटत्या क्षणी मी तिच्या चेहेऱ्यावर प्रयत्नाने लपविलेले हास्य पहिले... आणि मी... मी..... आधारासाठी पकडलेली खडकाची कपार अलगद सोडून दिली……….”
एखदा तू माझ्या पुण्यात आलास तेव्हा म्हणाला होतास! पुण्यात घरे आहेत पण अंगण नाही! अंगण असले तर त्या अंगणात जळणाचा बिंडा नाही! चुल नाही! की फुटका रांजण नाही! सारवलेली जमीन नाही! पुण्यात अंगणातल्या चुलीच्या धुराने माखलेलं आभाळ नाही! आणि येथल्या कारखान्याच्या धूराला गावातल्या धुरा सारखं सौंदर्य नाही!असलं आहे तुझं जगण्याचं तत्वज्ञान! त्या नेमाडे बाबा सारखं! आतून माणूस उध्वस्त करणारं!!! मला माहित नाही तू येथे परत येशील की नाही... पण तुझ्या आईनं तुला वाढवताना पाहिलेलं स्वप्न तू पूर्ण करशील हीच अपेक्षा!!! तुला मोठ्या भावाच्या खूप खुप शुभेच्छा!!!